Łupliwość minerałów

 

            Łupliwość stanowi ważną cechę diagnostyczną szczególnie dla minerałów które nie tworzą dobrze wykształconych kryształów. Niektóre z nich zawdzięczają jej nawet swoje nazwy (np. ortoklaz (z greckiego orthos = prosty i klao = odłamać), plagioklaz (z greckiego plagios = ukośny i klao = łamać) oraz euklaz ( z greckiego: eu = dobrze i klao = łamać).
Łupliwość jest zdolnością kryształów do pękania i podziału pod wpływem nacisku, uderzenia lub gwałtownej zmiany temperatury w pewnych określonych kierunkach. Liczba tych kierunków oraz kątów które między sobą tworzą, jest dla danego minerału stała. Kierunki w jakich pęka kryształ zależą od występujących w jego strukturze płaskich stref w których siły wiążące atomy, jony lub cząsteczki są najsłabsze. Jeżeli w sieci krystalicznej minerału nie ma takich stref nie będzie on wykazywał żadnej łupliwości. Płaskie powierzchnie powstałe po rozłupaniu kryształu nazywamy płaszczyznami łupliwości. Przebiegają one zawsze równolegle do istniejących lub hipotetycznych ścian kryształu ale są od nich znacznie gładsze. Sam kształt kryształu nie ma jednak wpływu na jego łupliwość. Określenie kąta między sąsiadującymi ze sobą płaszczyzn łupliwości może służyć do rozróżnienia niektórych podobnych do siebie minerałów. Na przykład w amfibolach wynosi on 1200 a w piroksenach 900. Rodzaj łupliwości określa się na podstawie łatwości z jaką pęka dany minerał oraz gładkości powstałych płaszczyzn. W związku z tym wyróżnia się następujące rodzaje łupliwości:

- łupliwość doskonała - może być jedno- lub wielokierunkową. Występuje wtedy gdy kryształy dają się łatwo podzielić na cieniutkie, zwykle do siebie równoległe, blaszki. Jest obserwowana przede wszystkim w mikach i chlorytach. Pojawia się również w gipsie i graficie. Rozłupanie tych minerałów w innych kierunkach jest jednak bardzo trudne.

- łupliwość dobra (dokładna) - występuje gdy kryształy pod wpływem nacisku lub uderzenia z łatwością rozpadają się na ograniczone gładkimi ścianami odłamki które mimo nieraz małych rozmiarów zawsze przypominają kształtem kryształy naturalne. Na przykład galena i halit zawsze dają odłupki w formie sześcianu. Kalcyt natomiast rozpada się na romboedry.

- łupliwość wyraźna - może być dwu-, rzadziej jednokierunkowa, Występuje gdy kryształy pod wpływem uderzenia rozpadają się wzdłuż jednej lub dwóch w miarę równych płaszczyzn łupliwości którym towarzyszą biegnące w przypadkowych kierunkach powierzchnie przełamu. Łupliwość dwukierunkową wykazuje m. in. anhydryt, amfibole, pirokseny i skalenie, a jednokierunkową oliwiny.

- łupliwość niewyraźna - występuje gdy okaz pęka głównie wzdłuż biegnących w przypadkowych kierunkach powierzchni przełamu a płaszczyzny łupliwości są mało widoczne. Pojawia się m. in. w kasyterycie, turmalinach i apatycie.

- łupliwość bardzo niewyraźna - występuje gdy na odłamkach rozbitego okazu przeważają powierzchnie przełamu, a płaszczyzny łupliwości są bardzo trudno dostrzegalne. Pojawia się m. in. w platynie rodzimej i złocie rodzimym

            Łupliwość najlepiej obserwować na cienkich odłupkach.  Kryształy mogą wykazywać kilka uprzywilejowanych kierunków łupliwości. Wyróżnia się zatem łupliwość jednokierunkową (miki, chloryty), dwukierunkową (amfibole, pirokseny), trójkierunkową (galena, halit, kalcyt), czterokierunkową (diament, fluoryt) oraz sześciokierunkową (sfaleryt). W przypadku łupliwości wielokierunkowej niektóre kryształy rozpadają się na ściśle określone, geometryczne bryły. W zależności od kształtu tych brył wyróżnia się łupliwość dwuścienną (pinakoidalną) charakterystyczną dla minerałów wykazujących tylko jeden kierunek łupliwości (miki), sześcienną lub kostkową (galena), romboedryczną (kalcyt), ośmiościenną lub oktaedryczną (diament, fluoryt) oraz słupową (gips). Rodzaj łupliwości w każdym z kierunków może być inny. Na przykład w gipsie (klasa słupa jednoskośnego) jest ona odpowiednio: doskonała, wyraźna i niewyraźna. W niektórych formach skupień minerały mogą mieć inną (zwykle gorszą) łupliwość niż w kryształach. Kamienie nie wykazujące łupliwości pękają wzdłuż przypadkowych, nierównych powierzchni zwanych przełamem.

UWAGA!!! Nie należy mylić łupliwości z tzw. podzielnością, która jest wynikiem zbliźniaczenia kryształów lub obecności w nich warstwowych wrostków obcych minerałów. Podzielność staje się wyraźniejsza pod wpływem wietrzenia.

 

Jeżeli chcesz szybko przejść do nadrzędnych stron kliknij jeden z poniższych interaktywnych przycisków.

 

            UWAGA!!! Encyklopedia Minerałów ma dość dużą objętość. Przy takiej ilości niesionej informacji możliwe są oczywiście różnorakie pomyłki. Dlatego prosimy wszystkich odwiedzających o zgłaszanie wszelkiego rodzaju wykrytych błędów.

JESTEŚ    GOŚCIEM

W SUMIE OD ZAŁOŻENIA WITRYNY W 2005 ROKU ODWIEDZONO JĄ
JUŻ   RAZY