PROMIENIOTWÓRCZOŚĆ NATURALNA

 

            Cała otaczająca nas materia zbudowana jest z atomów tylko 94 różnych pierwiastków. Dla chemika atomy stanowią najmniejsze niepodzielne elementy materii. Ich rozbicie przy użyciu jakichkolwiek nawet najbardziej skomplikowanych metod chemicznych jest niemożliwe. Zupełnie inaczej wygląda to z punktu widzenia fizyki. Tu atomy są postrzegane jako uporządkowane skupienia jeszcze mniejszych elementów materii. W ich centrum znajduje się jądro zbudowane z obdarzonych dodatnim ładunkiem elektrycznym protonów i obojętnych neutronów. Wokół niego nieustannie krążą elektrony o ujemnym ładunku elektrycznym które tworzą tzw. powłoką elektronową. Wszystkie atomy danego pierwiastka zawierają taką samą ilość protonów. Mogą się jednak różnić ilością neutronów a co za tym idzie również masą atomową. Odmiany pierwiastków o różnych masach atomowych nazywamy izotopami. W przyrodzie występuje ich około 280. Większość naturalnych pierwiastków chemicznych stanowi mieszaninę swoich izotopów. Najczęściej są one trwałe i w naturalnych warunkach nie podlegają żadnym przemianom jądrowym. Istnieją jednak i takie izotopy które w samoistny sposób ulegają rozpadowi przechodząc w atomy innych pierwiastków. Miarą ich trwałości jest tzw. okres połowicznego rozpadu. Terminem tym określamy czas w jakim połowa atomów danego izotopu ulegnie całkowitej przemianie w atomy innych pierwiastków. Tempo tej przemiany jest zawsze stałe i nie zależy od jakichkolwiek czynników zewnętrznych. W zależności od rodzaju izotopu może ono wynosić od miliardowych części sekundy do dziesiątków miliardów lat. Rozpadowi jąder pierwiastków towarzyszy emisja promieniowania jonizującego stąd pierwiastki takie nazywamy promieniotwórczymi. Ze względu na masę atomową izotopy promieniotwórcze podzielono na lekkie i ciężkie (Encylkopedia, 1963).

.

LEKKIE IZOTOPY PROMIENIOTWÓRCZE

            Przeważająca większość występujących w przyrodzie lekkich izotopów jest bardzo stabilna. Ich rozbicia można dokonać jedynie sztucznie przy zastosowaniu metod fizyki jądrowej. Kilkanaście z nich ulega jednak samoistnie pojedynczym przemianom jądrowym (produkty rozpadu nie są już promieniotwórcze). Proces ten przebiega jednak bardzo powoli (okres ich połowicznego rozpadu może sięgać nawet 1018 lat) dlatego do niedawna izotopy te były uważane za trwałe (Encylkopedia, 1963).

Lekkie izotopy promieniotwórcze występujące w przyrodzie

Rodzaj
izotopu
Emitowane
promieniowanie
Okres
połowicznego rozpadu
Występowanie pierwiastka w przyrodzie w %
Izotop promieniotwórczy Izotopy trwałe
C-14 β-, γ 5725 lat C-14 → ślady C-12 → 98,9%, C-13 → 1,1%
K-40 β-, γ 1,248 · 109 lat K-40 → 0,012% K-39 → 93,26, %, K-41 → 6,73%
V-50 β-, γ 1,4·1017 lat V-50 → 0,25% V-51 → 99,75%
Rb-87 β-, γ 4,923 · 1010 lat Rb-87 → 27,835% Rb-85 → 72,165%
In-115 β-, γ 4,41 · 1014 lat In-115 → 4,23% In-113 → 95,77%
La-138 β-, γ 1,2 · 1011 lat La-138 → 0,089% La-139 → 99,911%
Nd-144 α 2,29·1015 lat Nd-144 → 23,8% Nd-142 → 27,13%, Nd-143 → 12,13%, Nd-145 → 8,3%, Nd-146 → 17,19%, Nd-148 → 5,76%
Nd-150 β-, γ 6,7 · 1018 lat Nd-150 → 5,6%
Sm-147 α 1,06·1011 lat Sm-147 → 14,99% Sm-144 → 3,07%, Sm-149 → 13,82%, Sm-150 → 7,38%, Sm-152 → 26,75%, Sm-154 → 22,75%
Sm-148 α 7 · 1015 lat Sm-152 → 11,24%
Lu-176 β-, γ 38,5 · 109 lat Lu-176 → 2,59% Lu-175 → 97,41%
Re-187 β-, γ 41,2 · 109 lat Re-187 → 62,6% Re-185 → 37,4%

.

CIĘŻKIE IZOTOPY PROMIENIOTWÓRCZE

            Jądra izotopów ciężkich począwszy od talu-209 są nietrwałe i ulegają samoistnemu rozpadowi już w warunkach naturalnych. Proces ten prowadzi do ich stopniowego zaniku, z równoczesnym utworzeniem jąder nowych lżejszych pierwiastków. Rozpad atomów ciężkich izotopów promieniotwórczych na ogół nie kończy się na jednej przemianie. Powstające atomy nowych pierwiastków są przeważnie również nietrwałe i podlegają dalszemu rozpadowi tworząc całe szeregi przemian jądrowych. W chwili obecnej znane są cztery takie szeregi: uranowo-radowy, aktynowy, torowy i neptunowy. Trzy pierwsze obejmują tylko naturalne izotopy uranu i toru (Encylkopedia, 1963).

.

Szereg uranowo-radowy

.

Szereg aktynowy

.

Szereg torowy

            Jednym z produktów rozpadu uranu jest radon. Gaz ten stale przenika ze skał zawierających minerały promieniotwórcze do atmosfery (tzw. emanacje radonowe). Jego znaczne ilości zawarte są między innymi w wodach kopalnianych kopalni rud uranu (PN-88/Z-70071). Gaz ten pojawia się czasem w źródłach, zwłaszcza gdy wypływają one w rejonach występowania skał zawierających podwyższone koncentracje pierwiastków promieniotwórczych. W Polsce źródła wód radoczynnych występują w okolicy Świeradowa Zdroju i Lądka Zdroju (Geologia, 1970).

            W sprzyjających warunkach może również dojść do przekształcenia toru-232 w cięższy uran-233. Dlatego minerały toru zwykle zawierają również niewielkie domieszki uranu.

Przemiana jądrowa toru-232 w uran-233

            Końcowymi produktami rozpadu uranu i toru są izotopy ołowiu o masach atomowych odpowiednio: 206, 207 i 208, które w naturalnych warunkach nie ulegają już dalszym przemianom jądrowym. Ołów powstały w wyniku rozpadu atomów tych pierwiastków nazywany jest ołowiem radiogenicznym”. Jego zawartość w uraninicie może sięgać 10-20%. Ołów radiogeniczny nie ma właściwości promieniotwórczych i poza genezą niczym nie różni się od zwykłego ołowiu.  W rudach uranu i toru pojawia się on najczęściej w postaci domieszek, rzadziej tworzy własne minerały (tzw. „galena radiogeniczna”) a wyjątkowo występuje w postaci rodzimej tworząc wrostki w uraninicie (Polański, 1988).

.

Szereg neptunowy

 

            Przedstawicielami czwartego szeregu są pierwiastki o masach atomowych większych od masy atomów uranu. Zasadniczo otrzymuje się je sztucznie w reaktorach jądrowych, ale niektóre (neptun i pluton) mogą również powstawać w naturalny sposobów w wyniku przemiany promieniotwórczej uranu-238. Ich ilość jest jednak niewielka. Ostatecznym produktem przemiany plutonu-241 jest pseudo-trwały izotop bizmutu o masie atomowej 209. Ocenia się że w ziemskiej litosferze występuje w sumie tylko około 4 · 10-17% neptunu (drobne ilości tego pierwiastka wykryto między innymi w rudach uranu w Kongu) i około 2 · 10-19% plutonu (Gajewski, 1966; Polański, 1988).

            Zastanawiające są podwyższone koncentracje plutonu w złożach rud uranu Oklo i Bangombé w Gabonie. Stwierdzono w nich również obniżone (około 0,5%) zawartości uranu-235 w porównaniu ze średnią dla rud tego pierwiastka (około 0,702%). Ponadto w tutejszych rudach występuje znacznie większa zawartość izotopów lżejszych pierwiastków które są charakterystycznymi produktami reakcji rozszczepiania jąder uranu we współczesnych reaktorach atomowych. Na przykład zawartość neodymu-143 i rutenu-99 była ponad dwukrotnie wyższa (24%) niż w rudach uranu z innych złóż (Petrov i in., 2006). Wszystkie te dane świadczą że w złożach Oklo i Bangombé doszło kiedyś do samoistnych reakcji łańcuchowych podobnych do tych jakie obecnie wywołuje się sztucznie w reaktorach jądrowych. Badania produktów rozpadu uranu-235 wykazały że te naturalne reaktory funkcjonowały w okresie od około 2 miliardów do około 1,8 miliarda lat temu (Gauthier-Lafaye, F., Holliger, P., Blanc, P.-L. 1996).

            Aby doszło do inicjacji naturalnej reakcji łańcuchowej musiało zostać spełnionych kilka warunków. Po pierwsze w złożu powinna znajdować się odpowiednio duża ilość uranu i to znacznie wzbogaconego w izotop 235. Wbrew pozorom przed dwoma miliardami lat, samoistne powstanie takiego złoża na Ziemi nie było nierealne. Minerały uranu wietrzejąc tworzą łatwo rozpuszczalne w wodzie związki kompleksowe które są jednak bardzo nietrwałe. W obecności tlenu i substancji organicznych ulegają natychmiastowej redukcji z wytrąceniem bardziej stabilnych tlenków uranu. Przed dwoma miliardami lat w morzach i oceanach nie brakowało ani tlenu ani substancji organicznych. Od kilkuset milionów lat trwał już w nich intensywny rozwój bakterii tlenotwórczych powodujących że wody coraz bardziej nasycały się tlenem. Towarzyszyło temu masowe wymieranie bakterii beztlenowych których szczątki obficie zalegały na dnie wzbogacając osady denne w materię organiczną. Kompleksowe związki uranu niesione przez rzeki do zbiorników wodnych ulegały w takich warunkach natychmiastowej redukcji do uraninitu (około 86% U) i innych tlenkowych minerałów uranu powodując znaczne koncentracje tego pierwiastka w osadach (obecnie zjawisko takie zachodzi w deltach niektórych rzek). Z czasem osady te zmieniły się w bogate złoża rud uranu. Co ciekawe rudy te były w naturalny sposób wzbogacone w uran-235 gdyż dwa miliardy lat temu było go na Ziemi znacznie więcej niż obecnie. Ocenia się że w złożu Oklo mogło pierwotnie znajdować się nawet do 3% tego izotopu a to już wystarczało do zainicjowania samoistnej reakcji rozczepiania (Petrov i in., 2006).
Drugim czynnikiem bez którego nie mogła by zajść żadna reakcja jądrowa jest obecność tzw. moderatora czyli substancji która odpowiednio spowalnia neutrony uwolnione w trakcie procesu rozszczepiania. Rolę tą pełniła woda przenikająca szczelinami z powierzchni ziemi. Niewielki współudział mógł mieć również  grafit zawarty w rudzie uranu i skałach otaczających (Meshik A. P., et al., 2004).

            Reakcja łańcuchowa rozwija się w sposób kaskadowy. Towarzyszy jej wydzielanie ogromnych ilości energii. Gdyby więc miała całkowicie niekontrolowany przebieg, mogła skończyć się wybuchem jądrowym. W złożach Oklo i Bangombé nie stwierdzono jednak ani śladów takiego wybuchu ani nawet obtopienia skał otaczających. Musiał tu zatem działać jakiś bardzo skuteczny proces samoregulacji. I rzeczywiście. Wzrost temperatury wywołany rozwojem reakcji łańcuchowej, sprawiał  że ze złoża odparowywała woda. Przy braku moderatora reakcja szybko ulegała spowolnieniu. Nie wygasała jednak całkowicie gdyż w niewielkim stopniu była podtrzymywana przez grafit. Po spadku temperatury woda ponownie zaczynała przenikać w obręb złoża powodując kolejny rozwój reakcji łańcuchowej (Meshik A. P., et al., 2004). Obliczono że cykl grzania tego naturalnego reaktora jądrowego trwał około 30 minut a stygnięcia około 2,5 godziny. Część powstających w reakcji rozczepiania neutronów była wychwytywana przez atomy uranu-238 powodując jego przemianę w pluton-239 (Petrov i in., 2006).

Przemiana jądrowa uranu-238 w pluton-239

 

.

PROMIENIOWANIE JONIZUJĄCE

             Promieniowaniem jonizującym określamy wszystkie typy promieniowania które oddziałując na materię powodują jej jonizację. Jego intensywność ma ścisły związek z trwałością emitujących je pierwiastków promieniotwórczych. Im szybciej przebiega rozpad danego pierwiastka tym jest on silniej promieniotwórczy. Określona ilość jego atomów będzie zatem zawsze promieniowała podobnie. Nie ma tu przy tym znaczenia czy pierwiastki te występują w stanie czystym czy też wchodzą w skład jakiegoś związku chemicznego lub mieszaniny różnych substancji. W przypadku jednak gdy w jakiejś substancji znajdzie się kilka pierwiastków promieniotwórczych jej promieniowanie będzie miało wartość średnią zależną od ich indywidualnej promieniotwórczości i zawartości w próbce. Należy jednak pamiętać że w wyniku przemian jądrowych ilość atomów pierwiastka promieniotwórczego ulega stopniowemu zmniejszeniu. W związku z tym również promieniowanie danej substancji z czasem się zmieni. Niekoniecznie jednak musi ono zmaleć ponieważ powstające produkty rozpadu mogą cechować się krótszym okresem połowicznego rozpadu a więc będą znacznie silniej promieniotwórcze. Jako przykład może tu się posłużyć uran o okresie połowicznego rozpadu 4.498.000.000 lat  i powstający w wyniku jego rozpadu rad o okresie połowicznego rozpadu wynoszącym 1590 lat. Jeden gram czystego uranu-238 wykazuje aktywność 1,5 · 103 Bq. Taka sama ilość czystego radu-226 wykaże aktywność równą 3,7 · 1010 Bq. Dzieląc zatem aktywność uranu przez aktywność radu otrzymujemy:

3,7 · 1010 : 1,5 · 103 = 24700000

Z powyższego wynika że rad jest 24700000 razy bardziej promieniotwórczy niż uran (Encylkopedia, 1963).

            Istnieją trzy rodzaje promieniowania jonizującego różniące się między sobą energią, zasięgiem oddziaływania w powietrzu, przenikliwością itp. Są to: promieniowanie α, promieniowanie β i promieniowanie γ.

Promieniowanie α - jest najmniej energetycznym i zarazem najmniej przenikliwym rodzajem promieniowania jonizującego. Tworzą je jądra helu wyrzucane w trakcie rozpadu jąder atomów pierwiastków promieniotwórczych. Cząstki promieniowania α mają bardzo dużą energię początkową jednak przechodząc przez materię szybko ją wytracają na skutek zderzeń z jądrami innych pierwiastków. Zasięg oddziaływania tego promieniowania jest zatem stosunkowo mały. W powietrzu zwykle nie przekracza on 3 cm (maksymalnie 10 cm) a w substancjach stałych sięga zaledwie ułamków milimetra (Encylkopedia, 1963).

Promieniowanie β - tworzą elektrony wyrzucone z powłoki elektronowej rozpadających się atomów pierwiastków promieniotwórczych. Promieniowanie to charakteryzuje się zmienną energią, a przez to i zmiennym zasięgiem oddziaływania. Jego energia początkowa jest zwykle mniejsza niż w przypadku promieniowania α w związku z czym ma ono mniejsze właściwości jonizujące. Ze względu jednak na niewielkie rozmiary elektronów rzadziej ulegają one zderzeniom z jądrami pierwiastków stąd zasięg oddziaływania tego promieniowania jest znacznie większy. W powietrzu może on sięgać nawet 10 metrów. Promieniowanie β powoduje jonizację gazów, prześwietlenie błon fotograficznych i świecenie substancji fluorescencyjnych (Encylkopedia, 1963).

Promieniowanie γ - tworzą fotony energii uwolnionej w wyniku gwałtownego wyhamowania elektronów promieniowania β w chwili ich zderzenia z jądrami atomów. Im większa jest energia tego zderzenia tym krótszej długości fali elektromagnetycznej odpowiada wytworzone promieniowanie γ. Jest to najsilniej energetyczny a przez to najbardziej przenikliwy typ promieniowania jonizującego. Zasięg jego oddziaływania w powietrzu może być nieograniczony. Z powodu swojej dużej energii jonizuje powietrze, wodę i tkanki organizmów żywych, bez trudu przenika przez grube warstwy materiałów nieprzezroczystych, prześwietla nawet szczelnie opakowane błony fotograficzne a także powoduje świecenie substancji fluorescencyjnych (Encylkopedia, 1963).

            Promieniowanie jonizujące jest niewidzialne, pozbawione smaku i zapachu. Nie można go zatem wykryć żadnymi zmysłami. Możemy je jednak wykryć przy użyciu licznika Geigera-Müllera. Każda cząstka promieniowania jonizującego trafiająca do  komory jonizacyjnej tego licznika spowoduje na swojej drodze jonizację wypełniającego tę komorę gazu. W miejscu tym pomiędzy uziemioną obudową i umieszczoną w jej środku izolowaną ale znajdująca się pod wysokim napięciem elektrodą nastąpi przeskok iskry elektrycznej. Zostanie on zarejestrowany przez licznik jako pojedynczy impuls elektryczny. Ilość impulsów odpowiada w przybliżeniu ilości rozpadów lub przemian jądrowych zachodzących na powierzchni badanej próbki. Dlatego dawniej niektóre mierniki były wyskalowane w  rozpadach na minutę na centymetr kwadratowy [rozp/min/cm2] lub impulsach na minutę na centymetr kwadratowy [imp/min/cm2] (Encylkopedia, 1963).

 

PODSTAWOWE WIELKOŚCI PROMIENIOWANIA JONIZUJĄCEGO

             W miarę rozwoju badań nad promieniotwórczością doskonalono również metody pomiarów podstawowych wielkości promieniowania jonizującego. Stosunek mierzonych wartości fizycznych do źródła promieniowania jonizującego przedstawia poniższy rysunek.

Oznaczenia:
1. Źródło punktowe promieniowania jonizującego.
2. Pomiar aktywności substancji promieniotwórczej.
3. Pomiar dawki ekspozycyjnej promieniowania jonizującego.
4. Pomiar dawki pochłoniętej promieniowania jonizującego.
5. Pomiar równoważnika dawki i mocy równoważnika dawki.

Poniżej omówiono podstawowe wielkości promieniowania jonizującego. Przedstawiono również odpowiadające im jednostki pomiarowe zgodne z Układem SI oraz jednostki starsze dzisiaj już nie używane. Uzupełnieniem jest tabela wzajemnych przeliczeń wszystkich omówionych jednostek pomiarowych.

.

1. Źródło promieniowania jonizującego.

Źródło promieniowania jonizującego uważamy za punktowe jeżeli badamy je z odległości co najmniej 10 razy większej od jego najdłuższego wymiaru. Oznacza to że jeżeli mamy promieniotwórczą próbkę o kształcie sześcianu i wymiarach 1x1x1 cm to za źródło punktowe możemy ją uznać wtedy gdy będzie się znajdowała w odległości co najmniej 10 cm od sondy miernika.

.

2. Aktywność substancji promieniotwórczej.

Jest to liczba aktów rozpadu lub przemian jądrowych atomów zachodzących w źródle promieniowania jonizującego w określonej jednostce czasu (najczęściej w ciągu jednej sekundy). Aktywność substancji promieniotwórczej jest niezależna od jakichkolwiek czynników zewnętrznych. Ma natomiast ścisły związek  okresem połowicznego rozpadu atomów pierwiastków promieniotwórczych wchodzących w skład badanej próbki. Im okres ten jest krótszy tym próbka jest bardziej promieniotwórcza.

W układzie SI jednostką aktywności substancji promieniotwórczej jest bekerel [Bq].

1 Bq = 1/s

Aktywność równa jednemu bekerelowi odpowiada jednemu rozpadowi lub przemianie jądrowej zachodzącej w źródle promieniowania jonizującego w ciągu jednej sekundy jest więc odpowiednikiem stosowanej wcześniej jednostki rozpady na sekundę [rozp/sec].

1 rozp/sec = 1 Bq → 1 Bq = 1 rozp/sec

Dawniej powszechnie stosowaną jednostką aktywności źródła promieniowania jonizującego był kiur [Ci]. Odpowiadał on aktywności wzorcowej próbki jednego grama czystego radu w której w ciągu jednej sekundy rozpada się lub ulega przemianie jądrowej 3,7 · 1010 atomów tego pierwiastka.

1 Ci = 37000000000 Bq → 1 Bq = 0,000000000027 Ci

Ponieważ była to jednostka bardzo duża z czasem zaczęto stosować mniejszą zwaną rutherford [Rd].

1 Rd = 1000000 Bq → 1 Bq = 0,0000001 Rd

Poniżej przedstawiono tabelę wzajemnych przeliczników aktualnej i dawnych jednostek aktywności substancji promieniotwórczej:

1 Bq = 1 rozp/sec = 0,000000000027 Ci = 0,0000001 Rd
1 rozp/sec = 1 Bq = 0,000000000027 Ci = 0,0000001 Rd
1 Ci = 37000000000 Bq = 37000000000 rozp/sec = 37000 Rd
1 Rd = 1000000 Bq = 1000000 rozp/sec = 0,000027 Ci

.

3. Dawka ekspozycyjna promieniowania jonizującego.

Jest to suma ładunków elektrycznych jonów jednego znaku wytworzonych w określonej jednostce masy (najczęściej w jednym kilogramie) suchego powietrza w normalnych warunkach wskutek jonizacji wywołanej przez promieniowanie γ lub X.

W układzie SI jednostką dawki ekspozycyjnej promieniowania jonizującego jest kulomb na kilogram [C/kg].

1 C/kg = 1 A/s/kg

Dawniej powszechnie stosowaną jednostką dawki ekspozycyjnej promieniowania jonizującego γ lub X był rentgen [R].

1 R = 0,000258 C/kg → 1 C/kg = 3875,97 R

Znając dawkę ekspozycyjną promieniowania γ lub X o energii 10 keV - 3 MeV w suchym powietrzu w kulombach na kilogram lub rentgenach można obliczyć odpowiadającą jej dawkę pochłoniętą w greyach i radach oraz równoważnik dawki w siwertach i remach.

1 C/kg = 33,72 Gy = 3372,09 rad = 38,76 Sv = 3875,97 rem
1 R = 0,0087 Gy = 0,87 rad = 0,01 Sv = 1 rem

UWAGA!!! Powyższych przeliczników absolutnie nie można stosować dla promieniowania γ lub X o innej energii lub rozchodzącego się w jakiejkolwiek innej materii oraz dla promieniowania α i β.

.

3a. Moc dawki ekspozycyjnej

Jest to przyrost dawki ekspozycyjnej promieniowania jonizującego liczony w określonej jednostce czasu (najczęściej w ciągu jednej sekundy).

W układzie SI jednostką mocy dawki ekspozycyjnej promieniowania jonizującego w powietrzu jest amper na kilogram [A/kg].

1 A/kg = 1 C/kg/s

Dawniej powszechnie stosowaną jednostką mocy dawki ekspozycyjnej promieniowania jonizującego γ lub X był rentgen na godzinę [R/h].

1 R/h = 0,000000071 A/kg → 1 A/kg = 14084507,04 R/h
Ze względów praktycznych w pomiarach dozymetrycznych stosuje się mniejsze jednostki:
1 pA/kg = 14 µR/h → 1 μR/h = 0,071 pA/kg

Znając moc dawki ekspozycyjnej promieniowania γ lub X o energii 10 keV - 3 MeV w suchym powietrzu w amperach na kilogram lub rentgenach na godzinę można obliczyć odpowiadającą jej moc dawki pochłoniętej w greyach na sekundę i radach na godzinę oraz moc równoważnika dawki w siwertach na sekundę i remach na godzinę.

1 A/kg = 45,07 Gy/s = 12253521,12 rad/h = 39,15 Sv/s = 14084507,04 rem/h
1 R/h = 0,0000032 Gy/s = 0,87 rad/h = 0,00000278 Sv/s = 1 rem/h

UWAGA!!! Powyższych przeliczników absolutnie nie można stosować dla promieniowania γ lub X o innej energii lub rozchodzącego się w jakiejkolwiek innej materii oraz dla promieniowania α i β.

.

4. Dawka pochłonięta promieniowania jonizującego.

Jest to średnia energia dowolnego promieniowania w dżulach pochłonięta przez określoną masę (najczęściej jeden kilogram) dowolnego materiału poddanego napromieniowaniu.

W układzie SI jednostką dawki pochłoniętej promieniowania jonizującego jest grey [Gy].

1 Gy = 1 J/kg

Dawniej powszechnie stosowaną jednostka dawki pochłoniętej promieniowania jonizującego był rad (radiation absorbet dose).

1 rad = 0,01 Gy → 1 Gy = 100 rad

UWAGA!!! Grey i rad są jednostkami niezależnymi od wielkości próbki. Oznacza to że gdy wystawimy się na ekspozycję promieniowania jonizującego to wartość dawki pochłoniętej w każdym z organów naszego ciała będzie taka sama jak dawka pochłonięta przez całe ciało.

Znając dawkę pochłoniętą promieniowania γ lub X o energii 10 keV - 3 MeV w suchym powietrzu w greyach lub radach można obliczyć odpowiadającą jej dawkę ekspozycyjną w kulombach na kilogram i rentgenach oraz równoważnik dawki w siwertach i remach.

1 Gy = 0,0297 C/kg = 114,94 R = 1,15 Sv = 114,94 rem
1 rad = 0,000297 C/kg = 1,15 R = 0,0115 Sv = 1,15 rem

UWAGA!!! Powyższych przeliczników absolutnie nie można stosować dla promieniowania γ lub X o innej energii lub rozchodzącego się w jakiejkolwiek innej materii oraz dla promieniowania α i β.

,

4a. Moc dawki pochłoniętej promieniowania jonizującego.

Jest to przyrost dawki pochłoniętej promieniowania jonizującego liczony w określonej jednostce czasu (najczęściej w ciągu jednej sekundy).

Jednostką mocy dawki pochłoniętej promieniowania jonizującego jest grey na sekundę [Gy/s].

1 Gy/s = 1 W/kg

Dawniej powszechnie stosowaną jednostką mocy dawki pochłoniętej promieniowania jonizującego był rad na godzinę [rad/h].

1 rad/h = 0,00000278 · Gy/s → 1 Gy/s = 360000 rad/h

Znając moc dawki pochłoniętej promieniowania γ lub X o energii 10 keV - 3 MeV w suchym powietrzu w greyach na sekundę lub radach na godzinę można obliczyć odpowiadającą jej moc dawki ekspozycyjnej w amperach na kilogram i rentgenach na godzinę oraz moc równoważnika dawki w siwertach na sekundę i remach na godzinę.

1 Gy/s = 0,022 A/kg = 313200 R/h = 1,15 Sv/s = 313200 rem/h
1 rad/h = 0,000000082 A/kg = 1.15 R/h = 0,0000032 Sv/s = 1,15 rem/h

UWAGA!!! Powyższych przeliczników absolutnie nie można stosować dla promieniowania γ lub X o innej energii lub rozchodzącego się w jakiejkolwiek innej materii oraz dla promieniowania α i β.

.

5. Równoważnik dawki promieniowania jonizującego.

Jest to taka dawka dowolnego promieniowania jonizującego która pochłonięta przez organizm wywoła w nim skutek biologiczny identyczny jak dawka pochłonięta o wielkości 1Gy promieniowania γ lub X.

W układzie SI jednostką równoważnika dawki promieniowania jonizującego jest siwert [Sν].

1 Sν = 1 J/kg

Dawniej powszechnie stosowaną jednostką równoważnika dawki promieniowania jonizującego był rem (rad equivalent man - biologiczny równoważnik rada).

1 rem = 0,01 Sν → 1 Sv = 100 rem

UWAGA!!! Nie wszystkie organy i narządy są jednakowo wrażliwe na promieniowanie. Obliczając równoważnik dawki promieniotwórczej należy zatem uwzględnić odpowiednie poprawki. Podobnie należy postąpić w przypadku wewnętrznych skażeń promieniotwórczych, które rozmieszczają się w organizmie w sposób niejednorodny.

Znając równoważnik dawki promieniowania γ lub X o energii 10 keV - 3 MeV w suchym powietrzu w siwertach lub remach można obliczyć odpowiadającą mu dawkę ekspozycyjną w kulombach na kilogram i rentgenach oraz dawkę pochłoniętą w greyach i radach.

1 Sv = 0,0258 C/kg = 100 R = 0,87 Gy = 87 rad
1 rem = 0,000258 C/kg = 1 R = 0,0087 Gy = 0,87 rad

.

5a. Moc równoważnika dawki promieniowania jonizującego.

Jest to przyrost równoważnika dawki promieniowania jonizującego liczony w określonej jednostce czasu (najczęściej w ciągu jednej sekundy).

W układzie SI jednostką mocy równoważnika dawki promieniowania jonizującego jest siwert na sekundę [Sν/s].

1 Sν/s = W/kg

Dawniej powszechnie stosowaną jednostką mocy równoważnika dawki promieniowania jonizującego był rem na godzinę [rem/h].

1 rem/h = 0,00000278 · Sν/s → 1 Sv/s = 360000 rem/h

Znając moc równoważnika dawki promieniowania γ lub X o energii 10 keV - 3 MeV w suchym powietrzu w siwertach na sekundę lub remach na godzinę można obliczyć odpowiadającą mu moc dawki ekspozycyjnej w amperach na kilogram i rentgenach na godzinę oraz moc dawki pochłoniętej w greyach na sekundę i radach na godzinę.

1 Sv/s = 0,026 A/kg = 360000 R/h = 0,87 Gy/s = 313200 rad/h
1 rem/h = 0,000000071 A/kg = 1 R/h = 0,0000032 Gy/s = 0,87 rad/h

 

OCHRONA RADIOLOGICZNA

            Naturalne źródła promieniowania jonizującego są jednymi z najsłabiej promieniotwórczych substancji znanych człowiekowi. Niewłaściwie użytkowane mogą jednak stanowić poważne zagrożenie dla naszego życia. Stopień zagrożenia jakie dana substancja promieniotwórcza stwarza dla człowieka zależy przede wszystkim od jej aktywności. Wynika to stąd że im większa aktywność substancji promieniotwórczej tym więcej emituje ona promieniowania jonizującego. Istotnym czynnikiem określającym wpływ danej substancji promieniotwórczej na otaczającą materię jest również moc dawki ekspozycyjnej. Aby ograniczyć szkodliwy wpływ promieniowania jonizującego na nasz organizm należy zatem przestrzegać kilku podstawowych zasad. W dalszej części artykułu omówiono zasady bezpiecznej pracy, przechowywania i transportu naturalnych substancji promieniotwórczych.

UWAGA !!! Podane poniżej wartości dawek dopuszczalnych i granicznych stanowią sumę dawek pochłoniętych przez organizm człowieka z powodu jego zewnętrznego i wewnętrznego napromieniowania. Dotyczą jednak tylko ogółu ludności. Nie obejmują natomiast osób zawodowo narażonych na napromieniowanie.

 

1. Naturalne tło promieniotwórcze

            Pomimo iż naturalne pierwiastki promieniotwórcze występują w przyrodzie w niewielkich ilościach, ich obecność wykryto praktycznie wszędzie. Są one obecne w skałach, wodzie, powietrzu, materiałach budowlanych, pożywieniu a nawet w organizmach żywych, w tym również w ciele człowieka. Pierwiastki te emitują nieustannie promieniowanie jonizujące, które obok promieniowania kosmicznego stanowi główną składową naturalnego tła promieniotwórczego Ziemi. W początkowym okresie istnienia naszej planety natężenie tego tła było bardzo wysokie ale po rozpadzie krócej życiowych izotopów znacznie osłabło osiągając z czasem swój obecny poziom. Wszystkie zamieszkujące nasza planetę organizmy żywe, były jednak od początku swojego istnienia, bez przerwy poddawane jego oddziaływaniu. Musiały zatem wykształcić w sobie odpowiednie mechanizmy uodporniające je na szkodliwe oddziaływanie tego promieniowania. Obecnie zatem człowiek jest w stanie bez uszczerbku na zdrowiu przyjąć dawki  promieniowania jonizującego znacznie przekraczające poziom naturalnego tła promieniotwórczego. Warunkiem jest jednak aby w dłuższym okresie czasu nie przekroczyć dopuszczalnych norm.

            Wyznaczając maksymalną wartość graniczną mocy równoważnika dawki pochłoniętej jaką możemy przyjąć w miejscu naszego pobytu należy ją zmiejszyć dawkę wynikająca z natęzenia naturalnego tła promieniotwórczego uwzględniając przy tym rzeczywisty czas pobytu w danym miejscu. Zazwyczaj waha się ono w granicach 2000-4000 μSv/rok (w Polsce średnio 2700 μSv/rok). Jeżeli natężenie naturalnego tła promieniotwórczego w danym miejscu nie jest znane przyjmuje się dla niego wartość 2400 μSv/rok. Zalecana wartość graniczna mocy równoważnika dawki pochłoniętej ze źródeł zewnętrznych, na obszarach ogólnodostępnych liczona dla całego ciała (tzw. dawka skuteczna) wynosi 20 μSv/h i nie więcej niż 1000 μSv/rok. W wyjątkowych przypadkach dopuszcza się przyjęcie wyższej dawki jednak pod warunkiem że nie przekroczy ona wartości 5000 μSv/5lat (Rozp. 168/2005). W rejonach gdzie występują większe koncentracje uranu, toru lub pierwiastków ziem rzadkich naturalna promieniotwórczość może znacznie przewyższać ten poziom tworząc wyraźne anomalie radiometryczne. Dłuższy pobyt w takich miejscach stanowi dla ludzi i zwierząt poważne zagrożenie. Napromieniowanie zewnętrzne całego organizmu przekraczające dawkę 15000 μS/rok może wywołać chorobę popromienną.

 

2. Naturalne źródła promieniotwórczymi

            Za naturalne źródła promieniowania jonizującego uważa się minerały zawierające naturalne izotopy uranu i toru (tzw. izotopy macierzyste) pod warunkiem że znajdują się one w stanie równowagi wiekowej z produktami ich rozpadu (tzw. izotopy pochodne). Izotopami pochodnymi naturalnego uranutor-234, protaktyn-234m, uran-234, tor-230, rad-226, radon-222, polon-218, ołów-214, bizmut-214, ołów-210, bizmut-210, polon-210 i polon-214. Izotopami pochodnymi torurad-228, aktyn-228, tor-228, rad-224, radon-220, polon-216, ołów-212, bizmut-212, tal-208 i polon-212. Izotopy te zawsze w śladowych ilościach występują w minerałach uranu i toru. Za naturalną substancję promieniotwórczą nie możemy uważać źródła promieniowania jonizującego wykazującego znaczące wzbogacenie w któryś z izotopów pochodnych lub zawierającego inne niż pochodne izotopy promieniotwórcze (Prawo atomowe 2012; Rozp. 1925/2002; Rozp. 1153/2002).

            Promieniotwórczość jest cechą charakterystyczną dla wszystkich minerałów w których składzie chemicznym występuje uran i tor. Pod wpływem promieniowania jonizującego w minerałach tych może dojść do uszkodzenia a w skrajnych przypadkach nawet całkowitego zniszczenia wewnętrznej struktury krystalicznej co wywołuje wyraźną zmianę ich właściwości. Stopniowo stają się one amorficzne, kruche i nieprzezroczyste. Zanika w nich łupliwość a pojawia muszlowy przełam i szklisty połysk. Znika również ich pierwotne zabarwienie i stają się one smolisto-czarne. Co jednak ciekawe przy wszystkich tych zmianach mogą zachować pierwotną postać kryształów. Minerały w których pod wpływem promieniowania jonizującego zachodzą takie zmiany zwiemy metamiktycznymi. Zmetamiktyzowaniu ulega m. in. allanit, betafit, branneryt, czevkinit, coffinit, cyrkon, davidyt, euksenit-(Y), kobeit-(Y), liandratyt, niobo-aeschynit, ortobranneryt, petscheckit, pisekit-(Y), plumbobetafit, polikraz-(Y), samarskit, thoryt, thorosteenstrupin, thorutyt, tritomit, umbozieryt, uranmikrolit, uranpirochlor, yttrialit-(Y), yttrobetafit-(Y), yttrokrasyt-(Y), yttropirochlor-(Y), yttrotantalit-(Y), zirconolit a niekiedy również britholit, formanit-(Y), gadolinit, hellandyt, loveringit, melanoceryt-(Ce), pirochlor i tantal-aeschynit-(Ce) (Bernard, Rost, 1992).

            Nie wymaga zezwolenia stosowanie, przechowywanie, transport i obrót naturalnymi substancjami promieniotwórczymi których aktywność nie przekracza 1000 Bq a stęrzenie 1000 Bq/kg (Rozp. 1925/2002; Rozp. 1153/2002).

            Nie wymaga równiez zezwolenia działalność polegająca na wytwarzaniu, przetwarzaniu, obrocie, składowanoiu lub stosowaniu materiałów, surowców lub odpadów takich jak surowce mineralne, nawozy sztuczne, iły, popioły żużle i osady kopalniane jeżeli średnie stężenie zawartych w nich naturalnych izotopów uranu lub toru oraz ich pochodnych nie przekracza 1000 Bq/kg a maksymalne, wynikające z niejednorodności materiału i mierzone w reprezentatywnej próbce 10000 Bq/kg (Rozp. 1153/2002).

            Do odpadów promieniotwórczych nie zalicza się niskoaktywnych mas ziemmych lub skalnych (np. hałdy pokopalniane), jeżeli suma maksymalnych stężeń zawartych w nich naturalnych izotopów uranu lub toru oraz ich pochodnych wynikająca z niejednorodności materiału i mierzona w reprezentatywnej próbce nie przekracza 10000 Bq/kg (Rozp. 1925/2002).

 

3. Praca z naturalnymi substancjami promieniotwórczymi

            Przy pracy z naturalnymi substancjami promieniotwórczymi należy:
1. Maksymalne zwiększyć odległość od
źródła. Dawka pochłonięta jest odwrotnie proporcjonalna do kwadratu tej odległości. Oznacza to że przy dwukrotnym wzroście odległości natężenie promieniowania jonizującego zmniejszy się czterokrotnie.
2. Maksymalne skrócić czasu napromieniowania organizmu. Istnieje tu jednak pewien paradoks. Dłuższe n
apromieniowanie małymi dawkami jest mniej szkodliwe niż jednorazowe napromieniowanie dużą dawką nawet gdy ogólna moc tych dawek jest sobie równa.
3. Stosować odpowiednie osłony zabezpieczające.  Skuteczną ochronę przed promieniowaniem
α może stanowić już kartka papieru. Promieniowanie β również nie jest zbyt przenikliwe ale oddziałując z materią może powodować powstawanie wtórnego promieniowania γ, którego ilość jest równa kwadratowi masy atomowej napromieniowanego materiału. Dlatego osłony chroniące przed tym typem promieniowania powinny być wykonane z materiałów lekkich takich jak tworzywa sztuczne (polimetakrylan metylu), aluminium itp. Absolutnie nie należy tu stosować materiałów ciężkich takich jak ołów czy żelazo. Przed promieniowaniem γ nie ma skutecznej ochrony. Jakiekolwiek osłony mogą co najwyżej osłabić jego działanie. Ze względów praktycznych nie powinny być one wykonane z materiałów lekkich  na przykład  wody czy betonu gdyż musiały by mieć kilka metrów grubości a i tak ich działanie osłabiające było by mało skuteczne. Najlepiej użyć do tego celu najcięższych materiałów takich jak ołów lub zubożony uran które przy mniejszej grubości będą bardziej skuteczne.
4.
Po kontakcie z naturalną substancją promieniotwórczą należy bezzwłocznie umyć ręce a w przypadku gdy mieliśmy do czynienia z pyłem lub drobnymi okruchami (np. w czasie rozbijania okazu) należy również zmienić ubranie.
5.
Każdy użytkownik źródeł promieniowania jonizującego powinien posiadać legalizowaną aparaturę dozymetryczną i sprzęt ochronny.

            Dopuszcza się pracę z naturalnymi substancjami promieniotwórczymi o aktywności nie przekraczającej 100000 Bq i stężeniu nie przekraczającym 100000 Bq/kg pod warunkiem że osoba wykonująca daną pracę otrzyma dawkę skuteczną nie większą niż 10 μSv/rok (Rozp. 1153/2002).
W przypadku gdy istnieje możliwość wchłonięcia dawki większej niż 400 μSv/miesiąc należy stale nosić przy sobie dozymetr osobisty i kontrolować aby nie została przekroczona roczna dawka graniczna.

            Po zakończeniu czynności z substancjami promieniotwórczymi powinny być one niezwłocznie schowane do odpowiednio przygotowanych pojemników. Wyjątkowo w uzasadnionych przypadkach mogą być one pozostawione bez osłony pod warunkiem takiego ich zabezpieczenia, aby osoby niepowołane nie miały do nich dostępu (Rozp. 994/2006).

 

4. Przechowywanie naturalnych substancji promieniotwórczych

            Naturalne substancje promieniotwórcze należy przechowywać w wydzielonym pomieszczeniu zabezpieczonym przed pożarem, zalaniem wodą oraz dostępem osób postronnych (Rozp. 994/2006). W pomieszczeniu tym nie można przechowywać żywności, przedmiotów i substancji łatwopalnych, wybuchowych, wydzielających żrące opary lub powodujących korozję (Z. 41/64). Nie wolno również palić, spożywać posiłków, używać kosmetyków, oraz wykonywać takich czynności które mogły by ułatwić wprowadzenie substancji promieniotwórczych do wnętrza organizmu. Dawka skuteczna (efektywna) jaką mogą otrzymać osoby stale przebywające w pobliżu miejsca przechowywania substancji promieniotwórczych nie może przekroczyć 100 μSv/rok w przypadku budynków mieszkalnych (Rozp. 1925/2002; Rozp. 994/2006) i 300 μSv/rok w przypadku budynków niemieszkalnych (Rozp. 994/2006).

            Nie wymaga zezwolenia przechowywanie naturalnych substancji promieniotwórczych jeżeli są umieszczone w trwałych i szczelnych pojemnikach, uniemożliwiających im w warunkach normalnej eksploatacji samoczynne wydostanie się na zewnątrz (tzw. zamknięte źródło promieniowania jonizującego) pod warunkiem że moc dawki ekspozycyjnej mierzona w odległości 10 cm od dowolnej zewnętrznej powierzchni takiego pojemnika nie przekracza 1 μSv/h (Rozp. 1153/2002). Wszystkie nie zabezpieczone substancje promieniotwórcze takie jak materiały sypkie, ciecze i gazy jak również łatwo tłukliwe pojemniki szklane lub porcelanowe z takimi substancjami uważa się za otwarte (Rozp. 994/2006).

            Pojemniki w których przechowywane są substancje promieniotwórcze powinny być szczelne, wyraźnie oznaczone symbolem promieniotwórczości i stale kontrolowane dozymetrycznie. Ich szczelność należy sprawdzać po każdorazowym otworzeniu, nie rzadziej jednak niż raz na rok. Pomiaru szczelności pojemników lub tymczasowych opakowań w których przechowywane są substancje promieniotwórcze należy dokonywać w pomieszczeniach w których natężenie promieniowania nie przekracza więcej niż o 50% poziomu naturalnego tła promieniotwórczego. Pomiaru należy dokonać w miejscach które są najbardziej narażone na rozszczelnienie a co za tym idzie na skażenie (w szczególności w miejscach łączenia) oraz tam gdzie widoczne są jakiekolwiek uszkodzenia. W czasie pomiaru należy uważać aby sonda miernika nie zetknęła się bezpośrednio z powierzchnią badanego pojemnika (Rozp. 994/2006).

            W przypadku gdy minerały promieniotwórcze mają być eksponowane w ogólnodostępnych miejscach należy zadbać o jak najlepsze zabezpieczenie gablot w których będą prezentowane. Ideałem były by szyby ze szkła ołowiowego jednak ich pozyskanie jest niezwykle trudne i kosztowne. Z drugiej strony doświadczenie wskazuje że dla większości minerałów wystarcza zwykła szyba o odpowiedniej grubości (minimum 5 mm). Przy układaniu okazów w gablocie należy bezwzględnie przestrzegać zasady aby nie leżały one zbyt blisko siebie. W przeciwnym wypadku emitowane przez nie promieniowanie może wzrosnąć do takiej wartości że stanie się niebezpieczne dla oglądających. Oczywiście gabloty te muszą być tak zabezpieczone aby próbki nie dostały się w niepowołane ręce.

 

5. Transport naturalnych substancji promieniotwórczych

            Transport naturalnych substancji promieniotwórczych z pominięciem rygorystycznych przepisów odnośnie opakowań i dopuszczalnych maksymalnych aktywności jest dopuszczalny o ile zachowane są następujące warunki:
- przewożone substancje promieniotwórcze mają postać stałą, nie są sypkie i nie kruszą się oraz nie reagują z wodą i powietrzem (Rozp. 994/2006),
- substancja promieniotwórcza może być uważana za zamknięte źródło promieniowania jonizującego, to znaczy znajduje się w opakowaniu uniemożliwiającym jej wydostanie się na zewnątrz w warunkach typowego transportu (Rozp. 994/2006),
- łączna aktywność substancji promieniotwórczych przewożonych jednym środkiem transportu lub w jednej przesyłce nie przekracza 1000 Bq (Rozp. 1153/2002),
- moc dawki ekspozycyjnej mierzona w odległości 10 cm od powierzchni zewnętrznych ścian pojemnika przez cały czas transportu nie przekracza 1 μSv/h (Rozp. 1153/2002).

 

            Przestrzegając powyższych zasad i dawek jesteśmy w stanie całkowicie wyeliminować szkodliwe działanie promieniowania jonizującego na nasz organizm. Ich nieprzestrzeganie może zakończyć się z czasem chorobą popromienną a nawet śmiercią.

 

LITERATURA

BERNARD J. M., ROST R. : Encyklopedický přehled minerálů. Praha : Academia, 1992.

Encyklopedia przyroda technika. Red. J. Hurwic. Warszawa : Wiedza Powszechna, 1963.

GAJEWSKI W. i in. : Chemia. Encyklopedia techniki. Warszawa : Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1966.

GAUTHIER-LAFAYE F., HOLLIGER P., BLANC P. : Natural fussion reactors in the Franceville Basin, Gabon: a review of the conditions and results of a critical event in a geologic system. Geochimica et Cosmochimica Acta, 1996, T. 60, Z. 23, S. 4831-4852.

Geologia i surowce mineralne Polski. Red. R. Osika. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego, 1970, Nr 251.

MESHIK A. P. i in. : Record of Cycling Operation of the Natural Nuclear Reactor in the Oklo/Okelobondo Area in Gabon. Physical Review Letters, 2004, T. 93.

Ochrona radiologiczna w podziemnych zakładach górniczych. Limity narażenia górników na działanie naturalnych izotopów promieniotwórczych i metody kontroli. PN-88/Z-70071. Warszawa : Polski Komitet Normalizacji Miar i Jakości, 1989.

PETROV Y. V. i in. : Natural Nuclear Reactor at Oklo and Variation of Fundamental Constants: Computation of Neutronics of a Fresh Core. Physical Review C, 2006, T. 74.

POLAŃSKI A. : Geochemia i surowce mineralne. Warszawa : Wydawnictwa Geologiczne, 1988.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 sierpnia 2002 roku w sprawie przypadków, w których działalność związana z na promieniowanie jonizujące nie podlega obowiązkowi uzyskania zezwolenia albo zgłoszenia, oraz przypadków, w których może być wykonywana na podstawie zgłoszenia. Warszawa : Dziennik Ustaw Nr 137, Poz. 1153.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 grudnia 2002 roku w sprawie odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego. Warszawa : Dziennik Ustaw Nr 230, Poz. 1925.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 stycznia 2005 roku w sprawie dawek granicznych promieniowania jonizującego. Warszawa : Dziennik Ustaw Nr 20, Poz. 168.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2006 roku w sprawie szczegółowych warunków bezpiecznej pracy ze źródłami promieniowania jonizującego. Warszawa : Dziennik Ustaw Nr 140, Poz. 994.

Ustawa z dnia 29 listopada 2000 roku. Prawo atomowe. Warszawa : Dziennik Ustaw 2012, Nr 42, Poz. 276.

Zarządzenie nr 41/64 Pełnomocnika Rządu do Spraw Wykorzystania Energii Jądrowej z dnia 31 grudnia 1964 roku w sprawie zasad użytkowania zamkniętych źródeł promieniowania. Warszawa : Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Wykorzystania Energii Jądrowej, 1964.

 

Jeżeli chcesz szybko przejść do nadrzędnych stron kliknij jeden z poniższych interaktywnych przycisków.

 

            UWAGA!!! Encyklopedia Minerałów ma dość dużą objętość. Przy takiej ilości niesionej informacji możliwe są oczywiście różnorakie pomyłki. Dlatego prosimy wszystkich odwiedzających o zgłaszanie wszelkiego rodzaju wykrytych błędów.

JESTEŚ    GOŚCIEM

W SUMIE OD ZAŁOŻENIA WITRYNY W 2005 ROKU ODWIEDZONO JĄ
JUŻ   RAZY