Mikołaj Jemiołowski

PAMIĘTNIK DZIEJE POLSKI ZAWIERAJĄCY (1648-1679)

(wyciąg)

 

TEKST

Rok 1661

Tym czasem w obozie jako to w wojsku już próżnującym z pod Fastowa pod Lubar wyszedłszy, różne gadki wszczęły się i miej potrzebne jednego z drugim dysputy, z których do tego przyszło, że Wilczkowskiego regimentarza naprzód sobie lekceważyć poczęli, który, by był jako niektórzy radzili, wojsko po konsystencjach tu i ówdzie po Wołyniu lokowawszy rozerwał, mogłoby to do tych pokątnych tumultów nieprzychodzić. Aleć on gdy skończenia sejmu czekając, wojsko w obozie próżnując trzyma, tym czasem wszczęły się nieco pewne w wojsku nowiny, że Chmielnicki Jurko znowu hetmana z Szemczenkiem umohoryczywszy, sposobem batochowskim na wojsko ma uderzyć, za temi tedy rumorami ruszył się Wilczkowski aż pod Zasław, gdzie gdy posłowie pośledniej od wojska wyprawieni przyjeżdżają, a nic pewnego, ani o hibernie, ani o zasługach nie przynoszą, wnet się na największe bunty we wszystkiem wojsku zaniosło, tak dalece, że Wilczkowskiemu posłuszeństwo wypowiedziawszy, a Samuela Świderskiego porucznika chorągwi Stadnickiego rotmistrza, obrawszy i onemu 12 konsyliarzów z wojska całego przydawszy i przysięgą się związku zobopólnego obowiązawszy, Wilczkowskiemu od wojska odjechać każą, albo też z sobą za prywatnego żołnierza zostawać perswadują. Lecz on przedtem jeszcze regimenty piechotne pod Dubno wyprawiwszy, przodem i sam za niemi cicho udał się. Wojsko zaś tak polskie jako i cudzoziemskie pod dyrekcją Świderskiego pierwej pod Ptyczą, a potem pod Lwów podstąpiło i tam kilka tysięcy na wiarę wojska wszystkiego u Lwowian wytargowawszy, Świderskiemu w posiłku pod Szczercem obozem stanęło. I tam dopiero artykuły i prawo sobie nowe knując, a uniwersały do wszystkich wojskowych, jeźli by się do nich nie kupiło, pod utraceniem zasług rozsyłając, ledwie nie ćwierć roku tam pod Szczercem darmo czas trawili. Oczem jednak przez posłów swoich do Warszawy oznajmili, że ponieważ w zasługach swoich żadnego od Rzeczypospolitej ukontentowania nie mają, tedy sami o sobie myśleć muszą. Za tem tedy poselstwem dopiero na sejmie warszawskim materyję elekcji nowego pana czyli porzuciwszy, czyli na dalej odłożywszy, koło zasług wojskowych trochę zachodzili się i 50 poborów z łanu, więc i insze od pługów, wołów, rogów, od świni podatki uchwaliwszy, sejm ledwie nie w pół roku skończyli, a do wojska posłów wyprawili, napominając, aby buntów zaniechawszy, zasług swych odebrania, na które Rzeczypospolita podatki tak wielkie obmyśliła pewnymi byli. Ale nie rychłe i nie pewne rzeczy żadnego nieodniosły skutku, bo wojsko codzień w większe siły z przybywającego towarzystwa zamożne, tych posłów napomnienia mniej słuchali, ale przysięgami zobopólnemi między sobą powiązane, u tychże posłów z senatu wysłanych nie obietnic, ale skutecznego ukontentowania upominali się i satysfakcją onych tylko do niedziel sześć oczekiwać deklarowali. Przysłali i hetmani posłów swoich do tego związku zwołując, ale im uczciwie odpowiedziano, że ponieważ ichmość nie byli gorącymi oddania zasług wojsku na sejmie promotorami, lubo byli na wojnach krwi naszej szafarzami, niechże nie mają za złe, że sami teraz o sobie myśleć musimy i sami sobie musimy być opiekunami; zgoła im dalej tem bardziej różnemi sposobami w swojej imprezie wojskowi gruntowali się. Tentowano niektórych chorągwi, pułkowników i rotmistrzów nie tylko słowami, ale i złotemi i srebrnemi perswazjami, ale i to nie pomogło, bo każdy jeden drugiego pod przysięgą pilnować i co by wiedział szkodliwego wojsku opowiedzieć powinien. Musiał coś takowego na samym początku związku Bronowski substitut, alias do rady Świderskiemu dodany, począł był zamyśliwać i na one złote czyli srebrne perswazje nakłaniać się, ale postrzeżony w tem surowie sądzony i od wszystkiego odsądzony i ledwie nie na gardło skazany, za intencją niektórych uwolniony, po staremu z wojska wywołany został, nawet pułki wszystkie i chorągwie z dawnego regestru pomieszane, aby z niemi rotmistrae i pułkownicy, których od wojska abdankowano, żadnej korespondencji nie miały.
Piechota jednak cudzoziemska, oprócz związku na Wołyniu została, a dywizja Czarnieckiego z Litwy na Podlasie przebrawszy się, a dowiedziawszy się otem, takiż sobie związek uczyniła, Pawła Borzęckiego za marszałka obrała i także pod Lwów przebierała się. Wojsko potem Litewskie tymże trybem Żeromskiego za marszałka, a Kotowskiego za substytuta obrawszy, postąpiło sobie i związek takiż jako i polskie uczyniło.
            Kiedy niedziel kilkanaście pod Szczercem stojąc Świderski doczekać się słusznej deklaracji od króla i ukontentowania wojsku nie może, w wrześniu miesiącu z wojskiem, którego 20 było tysięcy, ku Wiśle do Polski ruszył się, a między Jaworem a Magierowem z dywizją Czarnieckiego pod komendą Borzęckiego będącą pod Lwów idącą zdybawszy się, Borzęckiemu przez posłów perswaduje, aby z wojskiem zobopólnie tenże związek trzymać chcieli i lubo się z przodku Borzęcki opierał i swoją jakoby partją o zasługi swoje traktować sobie samemu życzył, przekonany jednak perswazjami i ledwie nie zniewolony, ale nie ukaraniem starostw Czarnieckiego na zaciąganie chleba i hiberny ukontentowany, jednoż z Świderskim rozumieć począł, i substytutem Świderskiego mianowany, wojsko swoje z wojskiem drugim złączywszy ku Wiśle trzema partjami w niwczem dóbr szlacheckich nie naruszając ruszyli się, którą przebywszy pod Zawichostem tamże wojsko wszystko obozem stanęło.
Wojsko nieco smacznych dystrubutorów z pośród siebie obrawszy, dobra wszystkie królewskie i duchowne równym podziałem między się podzieliwszy, nikomu nie folgując, (których przedtem ledwie połowę prywatnym ludziom i tym i owym dostawało się) pewną z łanu na każdy koń kwotę naznaczyło, ledwie nie na złotych 200. Sam marszałek Świderski z Borzęckim substytutem w Kielcach w zamku biskupa krakowskiego rezydencją założył, i konsyliażów 12 przy nim, a to dla snadniejszej zkimby należało korespondencji. Tak tedy wojsko na konsystencjach po Polsce rozłożone przez całą zimę stało, próżnując; do którego bywały tak od króla jako i od królowej legacje, a snać i obietnice Świderskiemu, aby tego związku odstąpił. Aleć to nic nie pomogło, bo już zgoła jemu i chorągwiom wszystkim w dobrach przestronnych i obfitych zasmakowała rezydencja była, a lubo tę ciężką ustawę z łanu związkowym ludziom ubodzy wydawali, nie tak im jednak jako przeszłoroczne ustawiczne werbunki i po kilka razy na rok na wydanie chlebów dane asygnacje i codzienne przechody żołnierskie dokuczały, oprócz że przecię ludzi prócz ustawy żołnierskiej, podatki z sejmu uchwalone bardzo trapiły, bo tego w skarbie koronnym nie znać było. Snać tedy jakoby trochę uciszona zdała się być Rzeczypospolita, lubo na to panowie i duchowni zgrzytali zębami, atoli obfitość wszelkiej żywności wszędzie była. Ten tylko postępek wojskowy króla i wszystkich adherentów dworskich z niektórymi senatorami wielce alternował, a tak na przyszły rok sejm znowu na uspokojenie związku w miesiącu marcu naznaczono. Tymże sposobem, jako koronne wojsko postąpiło sobie i wojsko litewskie, artykuły pewne osobliwie dóbr szlacheckich spisawszy, konsystencje po dobrach królewskich i duchownych między siebie podzieliło, to tylko nad to, że oni nie tylko królewskim ekonomiom, ale i nawet i hetmanów swoich starostwom nie folgowali, które przecię w polskim związku tak ekonomie jako i starostwa hetmańskie w obronie były, lubo zaś w przyszłym roku i te przykładem litewskim pod hibernę podpaść musiały. Tak skończony ten rok lubo obfity, w wszelką żywność i pokój, ale niemniej w dyffidencje, suspicje, przysięgi gęste, swary i passkwile zdał siebie przyszłemu rząd.

Rok 1662

Na początku roku koło generalne w Kielcach uczyniwszy, z środka siebie sześciu ludzi poważnych na sejm wyprawili i przysięgą wszelką obowiązali, aby punkta sobie złączone serio bez żadnych interesów prywatnych promowali. Tych punktów była mała liczba (rzec prawdę, nad powinności i wokacją wojskową), drugich do samego wojskowego ukontentowania należących konnotacja, które gdy na sejmie już zaczętym od posłów wojskowych podane i czytane były, wielce się niektórych zalternowały animusze, twierdząc że to żołnierzom nie należy takowe w Rzeczypospolitej proponować, nie zasług, albo raczej niełaski polskiej godniejsze i prawie zniesienia z gruntu godniejsze. Stanęło jednak na tem, że punkta podane od posłów wojskowych względem całości wojskowej approbowano i na zapłatę wojsku nie tylko 50 poborów, ale i pogłówne generalne od każdej głowy pewną naznaczono kwotę i samej nie folgując królowej. Aleć i te uchwały ledwie przez 12 niedziel sejmując przyszły i to aż się kilku pułkom związkowych ruszyć blisko Warszawy około na postrach stanąć od wojska rozkazano. Tamże na sejmie tym komisja generalna zapłaty wojsku we Lwowie w miesiącu maju naznaczona, dawszy moc konisarzom, aby tam i mennicę jakoby rozumieli wymyślili. Ta komisja generalna do zapłaty wojsku we Lwowie naznaczona, skoro się zaczęła zaraz tamże prędko król i królowa ze wszystkim dworem zjechali.
            Powróciwszy posłowie wojskowi z sejmu mało co ukontentowali wojsko obietnicami, i do posłuszeństwa hetmańskiego przywieść nie mogli, trzymając się przysłowia ruskiego: obietnica głupiemu radość. A tak raz Świderski marszałek uniwersały z Kielc rozesłał, i wojsku wszystkiemu pod Solcem nad Wisłą w obozie stawić rozkazał, i tam sam z konsyliarzami nasamprzód stanąwszy i radę uczyniwszy, deputatów z pod każdej chorągwi pod dyrekcją Pawła Borzęckiego substytuta do Lwowa na tęż komisją wyprawił, przysięgą surową wszystkich obowiązawszy, aby żaden bez drugiego pieniędzy zasłużonych pojedynkiem, ale tylko oraz wszyscy, niebrali, ztą deklaracją królowi i komisji, że się z pod Solca nigdzie na usługę Rzeczypospolitej ruszyć nie mogą, aż w zasługach swoich ukontentowani nie będą. Ci tedy deputaci z Borzęckim do Lwowa zjechawszy, a po powitaniu królewskim legacją swoją odprawiwszy, najprzód do likwidacji regestrów przystąpili, a 3.000.000 wypłacenia Rzeczypospolitej nie podobne narachowawszy, ledwie na 300.000 zwiezionych do Lwowa pieniędzy.
Temu mniejby się dziwować bo wielkie wojsko koronne od dworu królewskiego poniosło krzywdy i perkusje. Już Tatarami grożono, już rozmaite chorągwie i starszyznę largacjami korumpowano, już czeladź wojskową, aby panów swoich zabijali, albo ich przynajmniej odstępowali namówiano i darowano; zgoła wszystkich sposobów godnych i niegodnych dla rozerwania tego związku od dworu zażywano. Na ostatek deputatów we Lwowie kontemptowano, tak że tam i dyrektorowi ich Borzęckiemu, żołnierzowi dzielnemu i w wielu expedycjach doświadczonemu poledz przyszło. Zaczem takiem postępkiem wojsko polskie zajątrzone i deputatom swoim ze Lwowa do obozu pod Solec zjechać przykazano. Nawet posłów Rzeczypospolitej do audiencji nie przypuściło, złą bardzo radą, z której konsystencje na chorągwie znowu na zimę podzieliwszy już bez wszelkiego respektu na nic się rozeszło, a chcąc się jeszcze surowiej pokazać, nie tylko miasteczka i wsie na hibernę między się rozebrali, ale też dwory, gumna, karczmy i wszystkie prowenta dóbr królewskich i duchownych, osobliwych na to rewizorów przydawszy, posekwestrowali; na ostatek żupy sobie bocheńskie i wielickie, ekonomie królewskie, cła, myta lądowe i wodne poodbierali, i wszędzie zostawiwszy natychmiast superintendentów sobie nie wojsku życzliwych, starych dzierżawców i administratorów wyrugowali; to im jednak zleciwszy, aby z tych wszystkich prowentów pieniądze przychodzące, pod przysięgą do kupy zbierali i jakby było koła generalnego wojska wola owemi szafowali. Tu dopiero troszkę tknęło w sadło tak biskupów, opatów, proboszczów bogatych (bo plebanom i zakonnikom nic nie odbierano), wielkorządców, starostów, podskarbich, dzierżawców, a po trosze i króla samego ekonomij, kiedy zgoła wszystko im jak w swe ręce wojsko wzięło; dopieroż częste legacje i nie tak jak pierwej gorąco do wojska być poczęły, nawet i koło zapłaty wojskowej ochotniejsze staranie. Nic jednak nie pomogły obietnice, ale zostając w uporze wojsko tylko się zasług upominali, a swoje robili.

 

ŹRÓDŁA

Jemiołowski Mikołaj, Pamiętnik dzieje Polski zawierający 1648-1679. Warszawa. (2000). Wyciąg.

 

 

Jeżeli chcesz szybko przejść do nadrzędnej strony kliknij poniższy interaktywny przycisk.

 

UWAGA!!! Jeżeli wykryjecie jakieś niezauważone przeze mnie błędy proszę o informację. Za wszelkie konstruktywne uwagi z góry serdecznie dziękuję.

JESTEŚ    GOŚCIEM

W SUMIE OD ZAŁOŻENIA WITRYNY W 2005 ROKU ODWIEDZONO JĄ
JUŻ   RAZY