ZAPNIÓW

 

 

            W rejonie Zapniowa eksploatowano niegdyś rudy żelaza. Prace górnicze prowadzono głównie na wychodniach serii rudonośnej. Rudy wybierano odkrywkowo i metodą wieloszybikową w licznych płytkich kopalniach. Największy rozwój górnictwa rud żelaza w tym rejonie przypadał na koniec XVIII i początek XIX wieku. Po pracach tych pozostały liczne zapadliska i zagłębienia terenu widoczne do dzisiaj w okolicznych lasach (Górecki, Leśniak 2002).

Mapa robót górniczych w okolicy Zapniowa.

 

.

Kopalnia gliny ogniotrwałej „Zapniów” na złożu „Kryzmanówka”.

 

HISTORIA

            Złoże iłów ogniotrwałych „Kryzmanówka” odkryto w 1957 roku w wyniku prac geologiczno-poszukiwawczych prowadzonych przez Instytut Geologiczny. W 1968 roku jego zasoby oszacowano na  6511468 ton ale eksploatację podjęto dopiero w 1975 roku (Reszelski 2006).
Złoże było udostępnione dwoma upadowymi o długości około 600 metrów. Miały one obudowę łukową typu ŁP z pełną wykładką betonową. W jednej z nich zwanej „Materiałową” jeździła kolejka kopalniana przewożąca na dół maszyny górnicze i elementy obudowy wyrobisk. W drugiej upadowej zwanej „Transportową” ułożony był taśmociąg służący do transportu urobku na powierzchnię. Z upadowych co 100-150 metrów poprowadzono chodniki piętrowe które udostępniały złoże na różnych poziomach. Służyły one również do odprowadzania wód kopalnianych. Odwadnianie prowadzono przy użyciu 3 pomp odwadniających o łącznej wydajności 5 m3/min. Z chodników piętrowych drążone były prostopadle dowierzchnie. Rozcinały one złoże na pasy o szerokości około 30 metrów. Chodniki piętrowe i dowierzchnie miały obudowę łukową typu ŁP z pełną wykładką drewnianą. Właściwą eksploatację iłów prowadzono w drążonych prostopadle z dowierzchni chodnikach zabierkowych (filarowych). Miały one szerokość 3 metrów i długość do 30 metrów. Ich wysokość zależała od miąższości złoża w danym miejscu. Zwykle wahała się w granicach 2,5-3,5 metra. Chodniki zabierkowe miały obudowę drewnianą wykonaną z okrąglaków o średnicy około 20 centymetrów. Eksploatację prowadzono przy użyciu materiałów wybuchowych (amonit). Pomiędzy zabierkami pozostawiano filary ochronne zwane „nogami”. Miały one szerokość 3-5 metrów. Jeżeli warunki złożowe na to pozwalały po wyeksploatowaniu danego bloku złoża zabierkami przystępowano również do wybierania w nóg.  Wybrana przestrzeń złoża ulegała likwidacji przez samoczynny zawał warstw stropowych (
Górecki, Leśniak 2002).
W celu usprawnienia wentylacji w kopalni wzdłuż upadowej transportowej wydrążono dowierzchnię wentylacyjną. Biegła ona z chodnika piętrowego nr 3 do podszybia szybiku wentylacyjnego. Szybik ten miał głębokość 30 metrów. Przy jego zrębie zamontowano dwa wentylatory lutniowe typu WLE 501A o wydajności 3,5 m3 powietrza na sekundę każdy (Turski 1977).
W latach osiemdziesiątych XX wieku rozpoczęto również eksploatację złoża metodą odkrywkową na wychodni. Początkowo prowadzono ją tylko na niewielką skalę w południowo-zachodniej części obszaru górniczego. Później jednak została ona znacznie zintensyfikowana. Po 2002 roku rozpoczęto zdejmowanie nadkładu w nowej odkrywce położonej w południowo-wschodniej części obszaru górniczego. Niestety z powodu wyczerpania zasobów iłu już w 2005 roku zaprzestano eksploatacji odkrywkowej (Reszelski 2006).

Ulotka reklamowa kopalni.

            W 2003 roku na terenie kopalni odkryto tropy należące prawdopodobnie do dinozaurów mięsożernych z grupy celofyzów które według dotychczasowej wiedzy miały nie występować w Europie lub do Scelidosaurusa, który był czworonożnym, lekko opancerzonym roślinożercą. Poza tym w odkrywce na powierzchni piaskowca odsłoniętego zmarszczki falowe oraz skamieniałości fauny i flory. W związku z tym odkryciem w 2006 roku powstał projekt utworzenia na terenie kopalni rezerwatu geologicznego (Jopek, Miska, Świrski 2006).

Plan projektowanego rezerwatu i podziemnej trasy turystycznej.

 

GEOLOGIA

            Złoże „Kryzmanówka” położone było na Garbie Gielniowskim w obrębie północnego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich. Znajdowały się tu wychodnie wczesno-liasowej serii rudonośnej. Na południu seria ta kontaktowała tektonicznie z utworami triasu. Na północy kompleks osadów liasu zapadał się łagodnie wchodząc pod utwory doggeru lub kontaktował z nimi ostro wzdłuż uskoków tektonicznych. Na wychodniach seria rudonośna była częściowo przykryta osadami czwartorzędu (różnoziarniste piaski i gliny zwałowe) miąższości od jednego do kilkunastu, a miejscami nawet 25 metrów. Przecinały ją liczne uskoki nadając całemu kompleksowi charakter zrębowy. Kierunki większych dyslokacji były na ogół zgodne z ogólnym biegiem warstw (Kucia 1976).
Utwory serii rudonośnej liasu wczesnego (seria zarzecka) wykształcone były w postaci naprzemianległych warstw piaskowców i mułowców wśród których zalegały trzy poziomy syderytów z wkładkami iłów miejscami o właściwościach ogniotrwałych. Kompleksy warstw piaskowcowo-mułowcowych rozdzielające poziomy rudonośne miały miąższość odpowiednio około 30 metrów (pomiędzy I i II poziomem oraz 20 metrów (pomiędzy II i III poziomem) (Kucia 1976).
Złoże „Kryzmanówka” ciągnęło się z SW na NE pasem długości około 1800 metrów i szerokości około 600 metrów. Jego wychodnia znajdowała się w południowej części obszaru górniczego. Miała tu szerokość około 150 metrów. Na wychodni złoże przykryte było nadkładem piasków i glin zwałowych oraz przemieszanego z piaskiem druzgotu i rumoszu zwietrzałych piaskowców. Nadkład ten miał miąższość 2-10 metrów. Od wychodni złoże zapadało się pod kątem 2-40 w kierunku NW. Było ono pocięte kilkoma uskokami. Największy z nich miał zrzut około 15 metrów. Tworzył on zachodnią granicę złoża (Kucia 1976).
Złoże tworzyły dwa pokłady iłów ogniotrwałych odległe od siebie o około 10 metrów. Zalegały one wśród drobnoziarnistych piaskowców przewarstwiających się z mułowcami laminowanymi piaskiem. Na kontakcie z iłem skały te były mocno zażelazione i bardzo twarde. W strefach uskokowych rozsypywały się natomiast w piasek. W piaskowcach zalegających nad górnym pokładem występowały wkładki iłów o miąższości do 1,2 metra (Kucia 1976).
Podstawą eksploatacji był pokład iłu nr I (górny) o miąższości 1,1-4,4 metra. Stanowił on odpowiednik II poziomu rudnego serii zarzeckiej. Zawierał około 95% ogólnych zasobów złoża. Pokład nr II (dolny) miał miąższość 1,1-1,9 metra ale był nieciągły. W kierunku NW jakość iłów stopniowo spadała. Na głębokości  35-40 metrów zaczynały się w nich pojawiać wkładki syderytu. Miały one miąższość od 2 do ponad 30 centymetrów. W pokładzie nr 1 syderyt tworzył 1-4 takich wkładek. Łączna miąższość przerostów ilasto-syderytowych wahała się tu w granicach 0,2-1,0 metra (Kucia 1976).
Eksploatowane iły były skałą plastyczną, często łupkowatą, zwykle o jednorodnym uziarnieniu. Przy powierzchni mały barwę białą do jasnoszarej a w głębszych partiach złoża szarą do ciemnoszarej. Zawierały 50-70% kaolinitu, do 25% illitu i około 25% kwarcu (Kucia 1976).
W obrębie serii złożowej wydzielono trzy poziomy wodonośne. Dopływ wód do kopalni pochodził głownie z II poziomu wodonośnego. Poziom ten znajdował się w piaskowcach zalegających bezpośrednio nad I pokładem iłów. Był on jednak niewielki i wynosił średnio 0,5 m3/min. Nie stwarzał więc zagrożenia dla eksploatacji. Woda ta zbierała się w najniższych wyrobiskach kopalni. Odkrywki nie posiadały odrębnego odwodnienia. Woda gromadząca się na ich dnie która pochodziła głównie z opadów atmosferycznych przenikała samoistnie przez spąg do podziemnych wyrobisk kopalni (
Górecki, Leśniak 2002).

 

LITERATURA

GÓRECKI J., LEŚNIAK J. : Dodatek nr 1 do projektu zagospodarowania złoża „Kryzmanówka”. Kraków : Krakowskie Przedsiębiorstwo Geologiczne „PRO-GEO”, 2002.

JOPEK W., MISKA A, ŚWIRSKI M. : Pismo do Ministerstwa Skarbu Państwa dotyczące zamiany nieruchomości w celu utworzenia rezerwatu przyrody zgodnie ze wskazaniem Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody. Zapniów : F. Jopek Ceramika sp. z o. o., 2006.

KUCIA W. : Założenia techniczno-ekonomiczne budowy kopalni „Zapniów-Kryzmanówka”. Ustalenie przemysłowych zasobów glin ogniotrwałych. Gliwice : Biuro Projektów Przemysłu Materiałów Ogniotrwałych „BIPROMAG”, 1976.

RESZELEWSKI M. : Dodatek nr 3 do dokumentacji geologicznej złoża glin ogniotrwałych „Kryzmanówka” w Zapniowie w kategorii B+C1+C2. Zapniów : Franciszek Jopek Ceramika Sp. z. o. o., 2006.

ŚLĘŻAŃSKI Z. : Określenie wielkości wpływu na powierzchnię terenu eksploatacji podziemnej prowadzonej w kopalni glin ogniotrwałych Zapniów. Częstochowa : Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi, Oddział Częstochowski, 1982.

TURSKI N. : Szybik wentylacyjny dla składu materiałów wybuchowych kop. „Zapniów”. Projekt techniczno-roboczy. Częstochowa : Opoczyńskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych w Opocznie, 1977.

 

GALERIA FOTOGRAFII

X
0 X

 

Jeżeli chcesz szybko przejść do nadrzędnej strony kliknij poniższy interaktywny przycisk.

 

UWAGA!!! Jeżeli wykryjecie jakieś niezauważone przeze mnie błędy proszę o informację. Za wszelkie konstruktywne uwagi z góry serdecznie dziękuję.

JESTEŚ    GOŚCIEM

W SUMIE OD ZAŁOŻENIA WITRYNY W 2005 ROKU ODWIEDZONO JĄ
JUŻ   RAZY