MASYWY SERPENTYNITOWE

SZKLAR, GROCHOWEJ I BRASZOWIC

oraz masyw gabroidowy Brzeźnicy

 

            Masywy serpentynitowe Gogołów-Jordanów, Szklar, Grochowej i Braszowic powstały w wyniku przeobrażenia pod wpływem roztworów hydrotermalnych ultrazasadowych intruzji magmowych w rodzaju perydotytów i dunitów. Największym z nich jest masyw Ślęży zajmujący powierzchnię około 82 km2. Masywy Grochowej i Szklar mają łącznie powierzchnię około 16 km2. Serpentynity są wtórnie zmienionymi pod  wpływem roztworów hydrotermalnych skałami perydotytami i dunitam. W ich sąsiedztwie występują młodsze intruzje gabrowe (Sobótka, Braszowice), a nieco dalej również syenitowe (okolice Niemczy) oraz powstałe z diabazów amfibolity.
Panujący w trzeciorzędzie tropikalny klimat spowodował intensywne wietrzenie chemiczne serpentynitów co doprowadziło do koncentracji rud niklu i magnezytu.

            Prowadzone od połowy XVIII wieku intensywne prace poszukiwawcze na obszarze Dolnego Śląska, doprowadziły miedzy innymi do odkrycia w tutejszych masywach serpentynowych złóż rud chromu w Tąpadłach, Grochowej, Tarnowie, Budzowie i Kiełkowie oraz niklu w Szklarach. Niestety, były one płytkie i ubogie. Zapewniały przez to znikome tylko wydobycie. W latach 1817-1818 wynosiło ono około 1-2 ton rudy rocznie. Przy okazji eksploatacji tych złóż, napotkano jednak również magnezyt, który w późniejszych latach wybierany był z lepszym powodzeniem m. in. w Sobótce, Grochowej i Wirach.

Lokalizacje: Braszowice, Grochowa, Koźmice, Szklary.

 

.

BRASZOWICE

 

Aragonit

CaCO3

 

Braszowice, Polska

2003.09.15/2428/D

 

.

GROCHOWA

            W 1824 roku na przełęczy między górami na wzgórzu Twarda Góra (niemieckie: Hart Berg) położonym między górami Brzeźnica (492 metry n.p.m.) i Grochowiec (432,4 metra n. p. m.), rozpoczęto prace górnicze na niewielkim złożu rud chromu. Prowadzono ją na 1 metrowej miąższości soczewce chromitu. W 1827 roku eksploatację przerwano z powodu wyczerpania się zasobów rudy. W 1866 roku wznowiono poszukiwania na SE zboczu wzgórza Stróżnik (417,7 metra n. p. m.). W 1887 roku w szybie wydobywczym znaleziono tu żyłę pokładową rudy o miąższości 0,5-1 metra. Zawierała 19-40 % Cr2O3. W 1890 roku WUG wydał koncesję na pole górnicze  „Selma”. Wkrótce potem uruchomiono na nim kopalnię o tej samej nazwie.
W 1892  roku wydano koncesję na dwa kolejne pola górnicze o nazwach „Marie” i
„Franzi” (prawdopodobnie późniejsza kopalnia „Gruss Gott”). Były one położone w Masywie Grochowej. Wkrótce potem oba pola górnicze przeszły na własność powołanej w dniu 23 października 1894 roku Spółki Akcyjnej „Schlesische Nickelwerke” z siedzibą w Ząbkowicach (w 1817 roku jej siedzibę przeniesiono do Szklar ).

            Złoże zalegało w obrębie intruzji zserpentynizowanego perydotytu.
Chromit
(głównie magnesiochromit) tworzył w rudzie skupienia o zarysach ośmiościennych kryształów. Miały one barwę żelazisto-czarną lub smolisto-czarną. Nie obserwowano w nich metalicznego połysku. Niekiedy tylko słabo zaznaczał się on na gładkich ścianach. Ziarna chromitu posiadały przełam nierówny lub niewyraźnie muszlowy. Zawartość chromitu w rudzie w znacznym stopniu zależała od jego zrostów z masą chlorytową (grochowit). Czasem wzdłuż płaszczyzn występowania wrostków chlorytu w chromicie widoczne były spękania.
Grochowit otaczał ziarna chromitu i wypełniał szczeliny ich spękań. Tworzył także zbite masy składające się z bardzo drobnych, sześciobocznych, tabliczkowatych kryształów, tkwiące w serpentynicie. Miały one tłusty połysk i przeświecały na krawędziach.
Heaziewoodyt
- współwystępował z chromitem w serpentynitach i perydotytach w złożach rud chromu w Grochowej.

            Niewielkie ilości magnezytu w rejonie Braszowice-Grochowa były eksploatowane już w 1848 roku. Wydobycie prowadzili miejscowi chłopi w ramach pańszczyzny odrabianej na rzecz dworu w Pawłowicach. Pracowano głównie w wolnych od prac polowych miesiącach zimowych. W 1859 roku z tutejszych złóż pozyskano około 5000 cetnarów tego surowca. W 1861 roku wydobycie wynosiło juz 7000 cetnarów. Głównym odbiorcą magnezytu było wojsko, które używało go jako środka czyszczącego. W 1862 roku firma H. Bruck rozpoczęła eksploatacje na większą skalę. Początkowo surowiec tłuczono na miejscu na mączkę dużym młotem poruszanym siłą kilku ludzi. W 1874 roku uruchomiono młyn kulowy a w latach osiemdziesiątych XIX wieku również pierwszy piec do wypalania magnezytu. W okresie międzywojennym na wzgórzu Braszowiec działały kopalnie „Konstanty”, „Anna”, „Kojancin”, „Małgorzata” i „Klara” a w rejonie Grochowej kopalnie Glück Auf”, „Grochau I”, „Grochau II”, „Grochau III” i „Alt Grube”. Łączne wydobycie wynosiło 900-1000 ton rocznie. W 1923 roku firma Ząbkowickie Zakłady Magnezytowe do której należała większość kopalni wybudowała ona przy szosie w okolicy Grochowej nowy młyn i piec do wypalania magnezytu. W latach trzydziestych w tutejszych kopalniach pracowało około 50 robotników. W okresie II wojny światowej zatrudnienie wzrosło do około 150 ludzi. Miesięczne wydobycie wynosiło 750-1000 ton. Produkowano magnezyt kaustyczny i hutniczy. Odbiorcą tego ostatniego były głównie huty górnośląskie, które używały go do wykładania pieców. W 1945 roku kopalnie zostały zatopione a maszyny i urządzenia powierzchniowe wyrabowane lub zdewastowane. Po wojnie uruchomiono tu odkrywkową kopalnię magnezytu Grochowa.

Masyw serpentynitowy Braszowice-Grochowa kontaktuje z łupkami krystalicznymi. Od wschodu przylega do niego zgnejsowany syenit kwarcowy od którego odchodzą liczne apofizy tnące serpentynity. Ich otulinę stanowią strefy talkowo-chlorytowe. Żyły te przebiegają poprzecznie do żył magnezytowych i zapadają się ku N. Na SE występuje intruzja gabra braszowickiego. W środkowej części masyw jest przecięty strefą tektoniczną wzdłuż której rozwinęła się intensywniejsza erozja.

            Kopalnia „Konstantin” została uruchomiona w 1907 roku. Złoże udostępnione tu było szybem i upadową. Po wojnie na części złoża dawnej kopalni „Konstantin” uruchomiono odkrywkową kopalnię magnezytu „Grochowa”.
W złożu występowały trzy odmiany magnezytu: biały, biały z żółtą obwódką i żółty. Rodzaj surowca magnezytowego zależy od stopnia zwietrzenia serpentynitów. W serpentynitach świeżych występował czysty magnezyt biały, w serpentynitach zwietrzałych częściowo zażelaziony magnezyt biały z żółtą zażelazioną obwódką a w zwietrzelinie serpentynitowej zażelaziony magnezyt żółty i brązowy.
We wschodniej części złoża przeważały serpentynity świeże lub słabo zwietrzałe. Były one pocięte szczelinami o kierunku SWW-NEE sięgającymi niekiedy na znaczną głębokość. Szczeliny te często były wypełnione  białym lub białym z żółtą obwódką magnezytem. Żyły magnezytowe osiągały tu 100 metrów długości i 0,2-0,5 metra miąższości. Występowały tu również strefy serpentynitu pocięte gęstą siecią drobniejszych żyłek o grubości od kilku milimetrów do maksymalnie 0,2 metra. Rzadziej spotykano szczeliny wypełnione masą talkowo-chlorytową.
W części zachodniej i północnej złoża eksploatowanej metodą odkrywkową w kopalni 
„Grochowa” występowały serpentynity zwietrzałe i zwietrzeliny serpentynitowe. Były one pocięte gęstą siecią żyłek głównie magnezytu żółtego i brązowego stanowiących od kilku do 20% objętości skały.

            Kopalnia „Glück Auf” uruchomiona została w 1912 roku. Należała ona do Spółki Akcyjnej „Schlesische Nickelwerke” Szklarach. Strefa zmineralizowana magnezytem miała tu największy zasięg. Złoże udostępnione było szybem. Eksploatację prowadzono na czterech poziomach do głębokości około 56 metrów.  Wydobywano tu biały (czysty) i żółty (zażelaziony) magnezyt.
Przedmiotem eksploatacji było kilkanaście największych żył. Miały one przebieg E-W z upadem na S i długość 50-200 metrów. Często jednak się wyklinowywały. Ich grubość zwykle wahała się w granicach  0,5-1,2 metra, rzadko przekraczała do 2,2 metra. Występowały tu również strefy pocięte gęsta siecią drobnych żyłek.

Kopalnie „Grochau I”,  „Grochau II” i  „Grochau III” czynne już były w 1934 roku. Należały one do prywatnego właściciela.. Wydobywano w nich czysty biały magnezyt.

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Magnezyt MgCO3   Grochowa, Polska wymiary: 81x59x43 mm
waga: 225,5 g
2000.07.26/2010/0.00

 

.

KOŹMICE

 

    

Allanit-(Ce) CaCeFe2+Al2[Si2O7|SiO4|O|OH]   Koźmice, Polska
kłm. „Koźmice”
wymiary: mm
waga: g
2013.10.17/MP/000/0.00

 

.

SZKLARY

            Okolice Szklar już w średniowieczu dostarczały chryzoprazu będącego bardzo cenionym kamieniem półszlachetnym. W XIV wieku użyto go przy wykonaniu mozaik zdobiących kaplicę św. Wacława w katedrze na Hradczanach w Pradze. Później jednak miejsce jego występowania w uległo zapomnieniu. Chryzoprazem zainteresowano się ponownie na początku XVIII wieku. Większą jego ilość znaleziono przypadkowo podczas pierwszej wojny śląskiej w 1740 roku. Zwrócił na niego uwagę pewien oficer pruski nadzorujący kopanie okopów na górze Młyńskiej Koło Koźmic. Odkrycie to wywołało prawdziwą gorączkę poszukiwań. Wkrótce potem Wzgórza w okolicy Szklar pokryły się gąszczem szybików, sztolni i podziemnych wyrobisk. Największy znaleziony wtedy okaz miał wymiary około 43x38x7,6 cm. Jego wartość oceniono na 2000 talarów. Wielkim miłośnikiem chryzoprazu był cesarz Fryderyk II. Na jego polecenie z tutejszego surowca wykonano wystrój sali chryzoprazowej w pałacu Sanssouci w Poczdamie. Niestety najbogatsze skupienia chryzoprazu szybko uległy wyczerpaniu i kopalnie porzucono.
            Złoże rud niklu w Szklarach odkrył niemiecki inżynier Antoni Rätsh w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Nieco później francuski geolog Schuhard przeprowadził tu bardziej szczegółowe badania opisując przy okazji dwa nowe minerały: pimelit i schuhardyt (obecnie zdyskredytowane). Wniosek o pozwolenie na eksploatację rudy niklu w Szklarach złożono w dniu 1 września 1889 roku a już w dniu 24 lutego 1890 roku Główny Urząd Górniczy we Wrocławiu zatwierdził koncesję na pola „Benno”, i „Martha”. W 1892 roku teren kopalni powiększono o pola „Adolf”, „Alwina” i „Maria”. Główny ciężar robót skupiał się na polu „Martha” na Szklanej Górze. Początkowo było one udostępnione sztolnią „Martha” (poziom -15 metrów). W dniu 23 października 1894 roku powołano Spółkę Akcyjną „Schlesische Nickelwerke” z siedzibą w Ząbkowicach (jej siedzibę przeniesiono do Szklar dopiero w 1917 roku). W 1901 roku uzyskała ona koncesję na kolejne pola górnicze  „Michael”. W latach 1902-1903 na polu „Martha” zgłębiono szyb wydobywczy
„Haupt Schacht”. W 1910 roku odbyło się uroczyste otwarcie nowej sztolni transportowej o nazwie. „Robert”. Udostępniała ona złoże pola „Martha” na poziomie -34 metry).

W 1915 roku kopalnia stała się własnością koncernu Friedrich Krupp Aktien-Gesellschaft z siedzibą w Essen. Duże zapotrzebowanie na nikiel w czasie I wojny światowej sprawiło że szybko wyeksploatowano znane partie złoża. Do końca I wojny światowej eksploatację rud prowadzono metodą podziemną. W latach 1922-1925 na skutek recesji kopalnia była unieruchomiona. W 1936 roku roku rozpoczęto eksploatację złoża metoda odkrywkową. Prowadzono ją na trzech poziomach do głębokości około 34 metrów od powierzchni terenu. Po II wojnie światowej kopalnia podjęła eksploatację w dawnych odkrywkach nr I i II. W 1961 roku podjęto eksploatację rudy w nowej odkrywce nr III. W 1983 roku podjęto decyzję o likwidacji kopalni. Teren odkrywek został zrekultywowany i częściowo zalesiony.

            Rudy przetapiano w miejscowej hucie wybudowanej w latach 1899-1903.  W latach 1915-1917 (I wojna światowa) produkowano tu 200-300 ton niklu rocznie.  W 1936 roku rozpoczęto produkcję tzw. żelgrudy będącej stopem żelaza z niklem. Prowadzono ją w metodą ogniową piecach przewałowych według nowej technologii opracowanej specjalnie dla huty w Szklarach. Pod koniec II wojny światowej huta została poważnie zniszczona. W 1945 roku okupacyjne władze radzieckie wyrabowały z niej całe nadające się jeszcze do użytku wyposażenie. Ponownie uruchomiono ją dopiero w 1950 roku. W 1982 roku z powodu nierentowności i katastrofalnych warunków pracy huta została ostatecznie unieruchomiona. Rok później zamknięto również kopalnię.

            Złoże rud niklu powstało w trzeciorzędzie w wyniku wietrzenia serpentynitów w ciepłym i wilgotnym klimacie. Zawartość metalu w rudzie w partiach przypowierzchniowych wynosiła średnio 1-1,5% i wraz z głębokością wzrastała do 2-4% a lokalnie sięgała nawet 12%.

Chryzopraz

(odm. chalcedonu)

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

1982.08.02/0005/0.00

 

Opal

SiO2 . nH2O

(odm. żółta i biała)

Szklary, Polska kop. „Marta”

1992.03.03/0205/0.35

 

Pimelit

(saponit niklowy)

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

1999.08.02/1620/0.00/a-b

 

    

Azbest chryzotylowy (odm. chryzotylu)   Szklary, Polska
kop.
„Marta”
1999.11.19/1783a/D

 

Sard

(odm. chalcedonu)

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

1999.12.15/1804/D

 

Chryzopraz

(odm. chalcedonu)

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

2000.07.24/2003/0.25

 

Chryzopraz

(odm. chalcedonu)

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

2001.07.08/2212/0.00

 

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Sepiolit

 

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

2001.07.08/2211/0.00

 

Magnezyt MgCO3   Szklary, Polska kop. Marta 2002.04.03/2277b/D

 

Opal

SiO2 . nH2O

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

2002.04.10/2280/0.00

 

Plazma

(odm. chalcedonu)

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

2002.04.10/2281/0.00

 

Prazopal

(odm. opalu)

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

2002.08.28/2342/0.00

 

    

Opal

SiO4 . nH2O

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

2002.08.28/2343/0.00

 

Opal mszysty

(odm. opalu)

 

Szklary, Polska kop. „Marta”

2002.09.06/0306/D

 

    

Garnieryt

(Mg,Ni)6[(OH)8|Si4O10]

 

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2007.06.30/534/0.00

 

    

    

Aragonit

CaCO3

 

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2007.08.26/571/0.00

 

    

    

    

Aragonit

CaCO3

 

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2007.08.26/573/0.00

 

Aragonit

CaCO3

 

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2007.08.26/581/0.00

 

    

    

Chalcedon (odm. kwarcu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary: mm
waga: g
2007.08.26/MP/000/0.00

 

         

Chalcedon (odm. kwarcu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary: 182x190x101mm
waga: 3254 g
2008.07.08/635/0.00

 

         

Uwaga!!! Okaz znaleziony w ruinach dawnego miasta Miedzianka (niem. Kupferberg).
Być może znajdował się w kolekcji miejscowego aptekarza.

Chryzopraz (odm. chalcedonu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary:  72x47x45 mm
waga:  182,0 g
2009.06.27/638/D
Dar Pana Zbigniewa Pławiaka z Miedzia
nki Śląskiej

 

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Porcelanit (odm. magnezytu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary: 78x64x47 mm
waga: 244,5 g
2009.07.12/647/0.00

 

    

Sardopal (odm. opalu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary: 63x27x24 mm
waga: 21,8 g
2009.08.18/649/0.00

 

    

Chalcedon (odm. kwarcu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary:
waga:
2010.06.12/000/0.00

 

         

Karneol (odm. chalcedonu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary:
waga:
2012.02.09/000/0.00

 

    

Karneol (odm. chalcedonu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary:
waga:
2012.02.09/000/0.00

 

    

Kerolit

(odm. pałygorskitu)

Chryzotyl

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2012.02.09/000/0.00

 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Kerolit

(odm. pałygorskitu)

Chryzotyl

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2012.02.09/000/0.00

 

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Pimelit

(kerolit niklonośny)

 

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2012.05.15/000/0.00

 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Karneol

(odm. chalcedonu)

 

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2012.x/000/0.00

 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Karneol

(odm. chalcedonu)

 

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2012.x/000/0.00

 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Talk

Mg3[Si4O10|(OH)2]

 

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2012.x/000/0.00

 

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Dendryty manganowe

(miesz. wodorotlenków i tlenków Mn)

Chalcedon

Szklary, Polska
kop. „Marta”

2012.x/000/0.00

 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Plazma (odm. chalcedonu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary: mm
waga: g
2012.09.19/MP/000/0.00

 

    

Prazopal (odm. opalu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary: mm
waga: g
2013.08.01/MP/001/0.00

 

    

?     Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary: mm
waga: g
2013.08.02/MP/000/0.00

 

         

Prazopal (odm. opalu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary: mm
waga: g
2013.10.08/MP/000/D
Dar Pani Barbary Mitręga z Wrocławia

 

              

Chalcedon (odm. kwarcu)   Szklary, Polska
kop. „Marta”
wymiary: mm
waga: g
2013.10.19/MP/000/0.00

 

Jeżeli chcesz szybko przejść do nadrzędnej strony kliknij poniższy interaktywny przycisk.

 

            UWAGA!!! Na czerwono oznaczono okazy które posiadają braki w opisach. Jeżeli możecie je uzupełnić lub jeżeli wykryjecie jakieś inne nie zauważone przeze mnie błędy proszę o informację. Za wszelkie konstruktywne uwagi z góry serdecznie dziękuję.

JESTEŚ    GOŚCIEM

W SUMIE OD ZAŁOŻENIA WITRYNY W 2005 ROKU ODWIEDZONO JĄ
JUŻ   RAZY