SKAŁY MAGMOWE

 

            Skały magmowe powstają wskutek krystalizacji lub zakrzepnięcia magmy w głębi skorupy ziemskiej (skały plutoniczne), w szczelinach i przestrzeniach międzywarstwowych na niewielkiej głębokości oraz na powierzchni Ziemi (skały wulkaniczne). Zwykle mają strukturę krystaliczną, niekiedy porfirową, Wielkość kryształów w skale zależy od szybkości krzepnięcia magmy. Wolno krzepnące skały plutoniczne mają najczęściej strukturę jawno krystaliczną z kryształami o rozmiarach powyżej 5 mm. Szybko krzepnące skały wulkaniczne cechuje budowa skrytokrystaliczna o wielkości ziaren poniżej 1 mm. Często spotyka się w nich również struktury porfirowe. Powstają one gdy krystalizacja magmy rozpoczyna się na pewnej głębokości w skorupie ziemskiej (do kilku kilometrów), a kończy na jej powierzchni. W afanitowym (skrytokrystalicznym) lub szklistym cieście skalnym tkwią wtedy wcześniej wykrystalizowane, większe, pojedyncze prakryształy (fenokryształy) różnych minerałów. Niektóre szybko zastygłe skały wulkaniczne mają postać szkliwa. W składzie mineralnym pospolitych skał magmowych dominują skalenie, kwarc i miki. Rzadziej występują pirokseny, amfibole, granaty, czy magnetyt. W wielu skałach magmowych tkwią różnej wielkości i kształtu porwaki skał starszych, które ugrzęzły w magmie lub zostały przez nią pochwycone w trakcie jej przedzierania się ku powierzchni ziemi. Pozwalają nam one na badanie najgłębszych stref skorupy ziemskiej a w niektórych przypadkach także górnego płaszcza Ziemi (bomby oliwinowe).

            W miarę rozwoju petrografii stworzono wiele różnych klasyfikacji skał magmowych. Najczęściej miały one charakter opisowy. Te najbardziej popularne opierały się miedzy innymi na badaniach składu mineralnego (stosunek minerałów jasnych do ciemnych) lub chemicznego (stosunek minerałów salicznych bogatych w SiO2 i Al czyli skaleni, foidów i kwarcu do femicznych zasobnych głównie w Fe, Mg i Ca ale ubogich w krzemionkę takich jak oliwiny, pirokseny, amfinole, biotyty i inne). Większość z nich jednak uwzględniała także czynniki genetyczne (głębokość powstawania, stosunek do skał otaczających lub budowa wewnętrzną). Nieprecyzyjność takich klasyfikacji powodowała że poszczególne grupy skał najczęściej nie dawały się w zadowalający sposób ze sobą powiązać. W efekcie tego w petrografii obowiązywało około 1500 nazw utworów magmowych. Często przy tym zdarzało się że skały które w poszczególnych klasyfikacjach nosiły różne nazwy były w rzeczywistości do siebie bardzo podobne a w niektórych przypadkach wręcz tożsame. Obecnie podstawę klasyfikacji utworów magmowych stanowi diagram QAPF w którego polach mieści się przeważająca większość skał plutonicznych i wylewnych. Diagram ten oparty jest na dwóch trójkątach odwzorowujących wzajemne proporcje zawartych w tych skałach podstawowych składników mineralnych. Trójkąt górny ukazuje stosunki ilościowe kwarcu (Q), skaleni alkalicznych (A) i plagioklazów (P) a dolny skaleni alkalicznych (A), plagioklazów (P) i foidów (F). Skalenie alkaiczne reprezentowane są przez adular, albit (95-100% cząsteczki Ab), anortoklaz, mikroklin, ortoklaz, pertyty i sanidyn. Do plagioklazów zalicza się skalenie szeregu  albit-anortyt o zawartości 5-100% cząsteczki An (andezyn, anortyt, bytownit, labrador i oligoklaz) oraz skapolity (marialit i mejonit).  Wśród foidów (skaleniowce) wyróżnia się analcym, haüyn, kankrynit, leucyt, nefelin, nosean i sodalit. Uzupełnienie podstawowej klasyfikacji skał magmowych stanowi klasyfikacja skał ultramaficznych, które ze względu na zawartość powyżej 90% minerałów maficznych (ciemnych) takich jak allanit, amfibole (aktynolit, antofyllit, cummingtonit, glaukofan, hornblenda, hornblenda bazaltowa, pilit, riebeckit, tremolit, uralit), biotyty, chromity, cyrkon, epidot, flogopit, granaty, hematyt, ilmenit, kasyteryt, magnetyt, oliwiny, pirokseny (augit, bronzyt, diallag, diopsyd, egiryn, enstatyt, fassait, hedenbergit, hipersten, jadeit, omfacyt, pigeonit, salit), piryt, rutyl, spinel, turmaliny (elbait, schörl), tytanit i inne przy całkowitym lub prawie całkowitym braku kwarcu i skaleni alkalicznych nie mieszczą się w żadnym z pól diagramu QAPF.
Do skał magmowych zalicza się również niektóre
utwory piroklastyczne.
Ich klasyfikację umieszczono na początku systematyki ale należy ją traktować tylko umownie gdyż zapewne zostanie ona zmieniona po wypracowaniu jednolitego granulometrycznego podziału skał osadowych.
Ze względu na specyficzny skład mineralny osobno sklasyfikowano również karbonatyty, skały foidowe i charnockity.
Obecnie czynniki petrogenetyczne mają jeszcze znaczenie tylko w odniesieniu do kimberlitów, lamprofirów i lamproidów. Ze względu na słabe jeszcze rozpoznanie skały te zostały tymczasowo ujęte w sztuczną grupę tzw. skał lamprofirowych.

UWAGA!!! W przypadku niektórych skał magmowych w których ze względu na ich drobnoziarnistą strukturę lub zawartość szkliwa trudno jest ustalić całkowity wzajemny stosunek podstawowych składników mineralnych dopuszcza się stosowanie klasyfikacji opartej na badaniu ich składu chemicznego metodą TAS.

            Wprowadzenie klasyfikacji skał magmowych opartej głównie na ich składzie mineralnym lub chemicznym umożliwiło redukcję ilości obowiązujących dotychczas nazw do zaledwie 297 (patrz: klasyfikacja IUGS). Pozostałe cechy mogą być użyte co najwyżej do wydzielenia różnego rodzaju odmian. Krótkie opisy poszczególnych typów skał magmowych przedstawiono w słowniku.

.

KLASYFIKACJA SKAŁ MAGMOWYCH IUGS

1. Utwory piroklastyczne.
Tworzą się wyłącznie z materiału piroklastycznego powstającego w wyniku zbrekcjonowania magmy w czasie erupcji wulkanicznych. Proponowana obecnie klasyfikacja skał piroklastycznych ma charakter czysto opisowy. Opiera się ona wyłącznie na czynnikach granulometrycznych takich jak wielkość pojedynczych odłamków, średnia wielkość ziaren tworzących skałę lub osad oraz średnia zawartość materiału piroklastycznego w skale. Dopuszcza się tu jednak łączenie nazw skał lub osadów ze zwrotami określającymi ich skład lub genezę. Ogólny podział utworów piroklastycznych przedstawia poniższy interaktywny diagram. Odwzorowuje on zawartość ziaren o trzech podstawowych wielkościach: poniżej 2 mm (popiół wulkaniczny), 2-64 mm (lapilli) i powyżej 64 mm (bomby i bloki wulkaniczne).

UWAGA!!! Klasyfikacja ta nie obejmuje utworów tworzących się w wyniku zastygnięcia law swobodnie wypływających z wulkanów (zostały one sklasyfikowane w grupie skał wulkanicznych) oraz osadów powstałych w wyniku samoistnego spękania i rozkruszenia takich law które zalicza się już do skał osadowych.

Utwory piroklastyczne dzielą się na: piroklasty, osady piroklastyczne i osady piroklastyczno-epiklastyczne.

        1.1. Piroklasty. Są różnej wielkości luźnymi okruchami powstałymi w wyniku rozdrobnienia magmy wyrzucanej z krateru w czasie erupcji wulkanicznych. Materiał piroklastyczny mogą stanowić pojedyncze kryształy lub ich fragmenty, cząstki szkliwa oraz różnej wielkości okruchy zastygłej magmy. Poszczególne piroklasty różnią się od siebie głównie rozmiarami. Ich kształty mogą być wynikiem zarówno rozkruszania w czasie erupcji (kanciaste lub postrzępione) jak i późniejszego transportu do pierwotnego miejsca gromadzenia się osadu (zaokrąglone).
UWAGA!!! Termin ten nie obejmuje brekcji powstałych w lawach swobodnie wypływających z wulkanu. Do grupy tej nie zalicza się również osadów redeponowanych.

                1.1.1. Luźne fragmenty zastygłej magmy wielkości powyżej 64 milimetrów. Należą tu bloki wulkaniczne i bomby wulkaniczne.

                1.1.2. Luźne fragmenty zastygłej magmy wielkości 2-64 milimetrów. Należą tu lapilli.

                1.1.3. Luźne fragmenty zastygłej magmy wielkości poniżej 2 milimetrów. Należą tu popioły wulkaniczne.

        1.2. Osady piroklastyczne. Są nagromadzeniami luźnego ewentualnie w różnym stopniu spojonego, materiału okruchowego składającego się w ponad 75% z dobrze wysortowanych piroklastów. Mogą ponadto zawierać do 25% zwykłego materiału okruchowego.

                1.2.1. Materiał piroklastyczny - utwory luźne lub prawie luźne, sypkie. Należą tu nagromadzenia: bloków wulkanicznych, bomb wulkanicznych, lapilli i popiołów wulkanicznych.

                1.2.2. Skały piroklastyczne - utwory prawie całkowicie spójne. Należą tu: aglomeraty piroklastyczne, brekcje piroklastyczne, lapilli tufowe i tufy.

        1.3. Osady piroklastyczo-epiklastyczne. Są w różnym stopniu spojonymi utworami mieszanymi zawierającymi zarówno materiał piroklastyczny jak i zwykły materiał okruchowy pochodzenia epiklastycznego (okruchy starszych skał powstałe w wyniku wietrzenia lub erozji), organicznego, chemicznego (okruchy wytrącone z wody) lub autogenicznego (okruchy starszych skał powstałe in situ pod wpływem procesów tektonicznych lub metamorfizmu dynamicznego).

                1.3.1. Tufity - utwory zawierające 25-75% materiału piroklastycznego. Należą tu: brekcje tufitowe, mułowce tufitowe, piaskowce tufitowe i zlepieńce tufitowe.

                1.3.2. Epiklastyki - utwory zawierające 0-25% materiału piroklastycznego. Są one zaliczane już do skał osadowych. Należą tu: brekcje wulkaniczne, mułowce wulkaniczne, piaskowce wulkaniczne i zlepieńce wulkaniczne.

2. Karbonatyty. Skały magmowe plutoniczne lub wulkaniczne. Zawierają powyżej 50% węglanów (najczęściej kalcytu lub dolomitu ewentualnie mieszaniny tych dwóch minerałów, rzadziej ankerytu, syderytu lub bastnäsytu). Podrzędnie mogą w nich występować baryt, fluoryt, ilmenit, tytanit, rutyl, magnetyt, hematyt, piryt, chalkopiryt, oliwiny, perowskit, apatyty, kwarc, nefelin, pirochlor, wermikulit, flogopit, egiryn, diopsyd, silimanit, niobit, monacyt, soda i wiele innych. Są utworami barwy jasnej zwykle niemal białej, biało-żółtawej, jasnoszarej lub kremowej. Mają strukturę krystaliczną (drobno- do grubokrystalicznej). Cechują się teksturą masywną, rzadziej kawernistą, bezładną, niekiedy kierunkową. Często wykazują objawy zbrekcjonowania. Występują najczęściej w formie pni magmowych, dajek grubości od kilku cm do kilkunastu m, intruzji kolistych a sporadycznie również potoków lawowych i tufów. Najczęściej współwystępują z intruzjami nefelinowych syenitów ale niekiedy spotyka się je także w towarzystwie kimberlitów, perydotytów i piroksenitów.

UWAGA!!! Klasyfikację karbonatytów o bardzo drobnoziarnistej strukturze lub zawierających głównie kryształy mieszane węglanów Ca-Mg-Fe można prowadzić na podstawie badań ich składu chemicznego. Przy tej metodzie badań ogólny podział tych skał przedstawia poniższy interaktywny diagram. Odwzorowuje on zawartość trzech podstawowych elementów: wapniowego (CaO), magnezowego (MgO) i żelazawo-żelazowo-magnezowego (FeO+Fe2O3+MgO).

       2.1. Karbonatyty zasobne z CaO. Należą tu kalciokarbonatyty.

        2.2. Karbonatyty zasobne w MgO. Należą tu magnesiokarbonatyty.

        2.3. Karbonatyty zasobne w FeO i Fe2O3. Należą tu ferrokarbonatyty.

        2.4. Karbonatyty zasobne w Na2O. Należą tu natrokarbonatyty.

3.  Skały foidowe. Skały magmowe wulkaniczne (foidyty), rzadziej plutoniczne (foidolity). Składają się w 60-100% z foidów (skaleniowców) i 0-40% skaleni. Skały foidowe dzielą się na: skały melilitowe, skały leucytowe, skały nefelinowe oraz pozostałe.

        3.1. Skały melilitowe. Skały magmowe plutoniczne (melilitolity) lub wulkaniczne (melilityty) zaliczane do skał foidowych. Niektóre mogły powstać również na drodze metasomatozy. W ich składzie dominują minerały maficzne (ponad 90%) wśród których przeważają melility (powyżej 10%), pirokseny (augit tytanowy, augit egirynowy), oliwiny (do 10%) i perowskit. Podrzędnie mogą występować biotyty, nefelin (pod warunkiem że jest go nie więcej niż 10%), haüyn, leucyt i apatyty. Współwystępują niekiedy z karbonatytami, kimberlitami i niektórymi bazaltoidami.
Szczegółowy podział melilitolitów (po lewej) i melilitytów (po prawej) przedstawiają poniższe interaktywne diagramy. Odwzorowują one zawartość w skale trzech podstawowych składników: melilitów (Mel), oliwinów (Ol) i klinopiroksenów (Cpx).

    

UWAGA!!! Skały melilitowe często zawierają w różnych ilościach nefelin i leucyt co powoduje trudności w ich odróżnieniu od skał nefelinowych i leucytowych. Dotyczy to głównie skał drobnoziarnistych których klasyfikacja opiera się na badaniu składu chemicznego metodą TAS. Ponieważ jednak większość drobnoziarnistych skał melilitowych zawiera małe ale dające się zidentyfikować metodami mikroskopowymi (w płytkach cienkich) kryształy melilitów (powyżej 10%) umożliwia to w pewnym stopniu weryfikację wyników uzyskanych metodą TAS.

                3.1.1. Melilitolity - skały magmowe plutoniczne zaliczane do foidolitów. Są odpowiednikami wulkanicznych melilitytów. Składają się głównie z melilitów (powyżej 10%), oliwinów i klinopiroksenów. W podrzędnych ilościach występują apatyty, nefelin, leucyt, haüyn i niekiedy biotyty. Ciemnoszare do prawie czarnych. Mają strukturę jawno-krystaliczną (drobno- do grubokrystalicznej, najczęściej jednak średnio-krystaliczną). Cechują się teksturą masywną, bezładną. Należą tu melilitolity, oliwinowe melilitolity, oliwinowo-piroksenowe melilitolity, piroksenowe melilitolity i piroksenowo-oliwinowe melilitolity.
UWAGA!!! Większość melilitolitów zalicza się do skał ultramaficznych ale znane są również utwory nieultramaficzne. Te ostatnie sklasyfikowane zostały jednak w innych grupach skał.

                3.1.2. Melilityty - skały magmowe wulkaniczne zaliczane do foidytów. Są odpowiednikami plutonicznych melilitolitów. Składają się prawie wyłącznie z melilitów którym towarzyszą klinopirokseny (augit tytanowy, augit egirynowy) i do 10% oliwinów.  Zawierają fenokryształy głównie melilitów i klinopiroksenów (augitu tytanowego). Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym głównie z melilitów którym w podrzędnych ilościach mogą towarzyszyć magnetyt, epidot i perowskit, a niekiedy również biotyty, leucyt, nefelin, tytanit, apatyty, melanit, flogopit, chromit, picotyt, niobit i tantalit. Szare do ciemnoszarych lub jasnobrązowe. Mają przeważnie strukturę pełnokrystaliczną i porfirową. Cechują się teksturą porowatą, bezładną, niekiedy kierunkową. Są skałami rzadko spotykanymi. Zwykle współwystępują z karbonatytami. Należą tu melilityty i oliwinowe melilityty oraz melilitonośne ultramafity (kamafugity).
UWAGA!!! Przy badaniu meliliytytów o bardzo drobnoziarnistej strukturze metodą TAS problem stanowi ich odróżnienie od skał nefelinowych i leucytowych gdyż istnieje pomiędzy nimi szereg wzajemnych przejść.

                        3.1.2.1 Melilitonośne ultramafity (= Kamafugity od KAtungit + MAFuryt + UGandyt) - melilitonośne i zasobne w kalsilit skały magmowe wulkaniczne z grupy melilitytów. Składają się głównie z klinopitoksenów, kalsilitu, leucytu, melilitów i flogopitu. Klasyfikacja kamafugitów sprawia wiele trudności. Obecność klinopiroksenów powoduje że przypominają one piroksenity. W przeciwieństwie jednak do nich są pochodzenia wulkanicznego a nie plutonicznego. Z kolei zawartość melilitu lub leucytu ewentualnie obu tych minerałów razem sprawia że mogą być sklasyfikowane zarówno jako skały melilitowe jak i leucytowe. Gdy jednak dodatkowo zawierają jeszcze minerały jasne można by je uznać omyłkowo za zwykłe skały wulkaniczne. Należą tu: coppaelity, katungity, mafuryty i venanzyty.
UWAGA!!! Obecnie do kamafugitów nie zalicza się już ugandytów gdyż nie zawierają one w swoim składzie kalsilitu. Skały te zostały sklasyfikowane jako oliwinowe leucytyty.

        3.2. Skały leucytowe.  Skały magmowe wulkaniczne zaliczane do skał foidowych. Składają się 40-70% z minerałów maficznych (głównie augitu, niekiedy oliwinów i melilitów). Podstawowym minerałem jasnym jest w nich leucyt. Mogą również zawierać niewielkie ilości plagioklazów (labrador-bytownit, anortyt), nefelinu, apatytów i magnetytu. Istnieją również odmiany biotytowe i flogopitowe. Skały te można odwzorować na diagramie QAPF skał magmowych wulkanicznych. Mieszczą się tam w polu 15c. Należą tu: leucytyt, tefrytowy leucytyt, fonolitowy leucytyt, leucytowy tefryt, leucytowy bazanit, leucytowy fonolit.

UWAGA!!! Skały leucytowe często zawierają w różnych ilościach nefelin i melility co powoduje trudności w ich odróżnieniu od skał nefelinowych i niektórych melilitowych. Dotyczy to głównie utworów drobnoziarnistych których klasyfikacja opiera się na badaniu składu chemicznego metodą TAS. Ponieważ jednak przeważająca większość nawet drobnoziarnistych skał leucytowych zawiera fenokryształy lub dające się zidentyfikować metodami mikroskopowymi (w płytkach cienkich) ziarna leucytu umożliwia to w pewnym stopniu weryfikację wyników uzyskanych metodą TAS.

        3.3. Skały nefelinowe. Skały magmowe wulkaniczne zaliczane do skał foidowych. Zawierają  fenokryształy augitu tytanowego (40-70%) i nefelinu. Tkwią one w szkliwie o składzie skalenia potasowego, sanidynu i nefelinu. Często w różnych ilościach towarzyszy mu leucyt i niekiedy melility (do 20%). Rzadko spotyka się egiryn, perowskit, magnetyt, apatyty, tytanit i melanit. Mogą zawierać także do 14% haüynu, do 15% leucytu, do 27% monticelliutu,  nosean, sporadycznie również do 7% oliwinów i do 10% sanidynu.  Struktura drobnoziarnista, witrofirowa. Tekstura porfirowa. Skały nefelinowe o strukturze gruboziarnistej można w zadowalający sposób odwzorować na diagramie QAPF skał magmowych wulkanicznych. Mieszczą się tam w polu 15c.
Należą tu: melanefelinit i nefelinit.

UWAGA!!! Skały nefelinowe często zawierają w różnych ilościach leucyt i melility co powoduje trudności w ich odróżnieniu od skał leucytowych i niektórych melilitowych. Dotyczy to głównie skał drobnoziarnistych których klasyfikacja opiera się na badaniu składu chemicznego metodą TAS. Ponieważ jednak przeważająca większość nawet drobnoziarnistych skał nefelinowych zawiera fenokryształy lub dające się zidentyfikować metodami mikroskopowymi (w płytkach cienkich) ziarna nefelinu umożliwia to w pewnym stopniu weryfikację wyników uzyskanych metodą TAS.

        3.4. Pozostałe skały foidowe. Skały magmowe wylewne zaliczane do skał foidowych. Składają się z głównie minerałów maficznych. Skały te można odwzorować na diagramie QAPF skał magmowych wulkanicznych. Mieszczą się tam w polu 15c. Należą tu: bazanitowy tefryt, fonolit, fonolitowy tefryt i tefrytowy fonolit.

UWAGA!!! Klasyfikacja drobnoziarnistych skał foidowych na podstawie badania ich składu chemicznego metodą TAS nie zdaje egzaminu gdyż metoda ta nie pozwala na wyznaczenie ścisłych granic pomiędzy nimi a skałami nefelinowymi i leucytowymi.

4. Skały lamprofirowe. Sztuczna grupa skał magmowych plutonicznych i wulkanicznych. Występują rzadko w związku z czym nie udało się jeszcze bezsprzecznie ustalić ich właściwej pozycji petrologicznej. Istnieją wprawdzie przypuszczenia że mogą być one powiązane ze skałami melilitowymi i leucytowymi ale jak dotychczas brak na to przekonywujących dowodów. Do skał lamprofirowych należą: kimberlity, lamproity i lamprofiry.

        4.1. Kimberlity. Skały magmowe plutoniczne zaliczane do sztucznej grupy skał lamprofirowych. Zawierają skorodowane lub obtoczone fenokryształy oliwinów (przeważnie zserpentynizowanych i skarbonatyzowanych), częściowo schlorytyzowanego flogopitu oraz ilmenitu magnezowego i piropu. Tkwią one w pełnokrystalicznym cieście skalnym złożonym z oliwinu drugiej generacji, piropu wzbogaconego w Cr, kalcytu lub dolomitu, serpentynów lub chlorytów, magnetytu, perowskitu i apatytów. Zawierają ksenolity diamentów i perydotytów granatowych.

                4.1.1. Kimberlity I (dawniej kimberlity bazaltowe) - odpowiadają archetypowym skałom z Kimberley w Republice Południowej Afryki. Należy tu kimberlit.
                4.1.2. Kimberlity II (
kimberlity mikowe, kimberlity lamprofirowe) - należy tu orangeit.

        4.2. Lamproity. Skały magmowe wulkaniczne zaliczane do sztucznej grupy skał lamprofirowych. Są odpowiednikami plutonicznych lamprofirów. Ze względu na złożoność składu mineralnego ich klasyfikacja jest niezwykle trudna. Głównym składnikiem tych skał może być flogopit, flogopit tytanowy, richteryt potasowy, oliwiny (forsteryt), diopsyd, leucyt lub sanidyn (spotyka się również lamproity w których dominują dwa lub trzy składniki). Minerały te tworzą fenokryształy. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym o podobnym składzie. W podrzędnych ilościach może występować tetraferriflogopit tytanowy, prideryt, wadeit, apatyty zasobne w Sr i pierwiastki ziem rzadkich, perowskit zasobny w Sr i pierwiastki ziem rzadkich, magnesiochromit, magnesiochromit tytanowy i magnetyt tytanonośny. Minerałami śladowymi ale charakterystycznymi dla tych skał są: jappeit, armalcolit, szczerbakowit, ilmenit manganowy i enstatyt. Niektóre lamproity są diamentonośne. Do lamproitów należą: diopsydowo-leucytowo-flogopitowy lamproit, diopsydowo-leucytowo-richterytowy madupitowy lamproit, diopsydowo-leucytowy lamproit, diopsydowo-sanidynowo-flogopitowy lamproit, diopsydowy madupitowy lamproit, enstatytowo-sanidynowo-flogopitowy lamproit, hyalo-enstatytowo-flogopitowy lamproit, hyalo-oliwinowo-diopsydowo-flogopitowy lamproit, leucytowo-flogopitowy lamproit, leucytowo-richterytowy lamproitoliwinowo-diopsydowo-richterytowy madupitowy lamproit.

UWAGA!!! Do lamproitów absolutnie nie można zaliczyć skał w których obecne są pierwotne plagioklazy, monticellit, melility, kalsilit, nefelin, skalenie alkaliczne zasobne w Na, sodalit, nosean, hauyn, melanit, schorlomit lub kimzeyit.

        4.3. Lamprofiry. Skały magmowe zwykle żyłowe, rzadko wylewne zaliczane do sztucznej grupy skał lamprofirowych. Ze względu na rzadkość występowania nie zostały jeszcze w pełni poznane. Zawierają bardzo liczne i zwykle skorodowane fenokryształy minerałów ciemnych, głównie mik (flogopit), rzadziej amfiboli (głównie hornblenda), piroksenów (augit diopsydowy i augit tytanowy) oraz skalcytyzowanych oliwinów. Tkwią one w masie skalnej złożonej z występujących pojedynczo lub w różnych kombinacjach plagioklazów, skaleni potasowych, skaleni sodowo-wapniowych, analcymu lub melilitu. Mogą w nich również występować minerały ciemne drugiej generacji, zwłaszcza razem ze skaleniem potasowym lub analcymem.  Niekiedy w niewielkich ilościach pojawia się magnetyt i apatyty. Niektóre lamprofiry są diamentonośne. Szare, ciemnoszare lub czarne, niekiedy czerwonawe lub zielonawe. Struktura krystaliczna, porfirowa lub porfirowata. Tekstura zbita, bezładna, niekiedy słabo kierunkowa. Najczęściej jednak są ciemniejsze od skał które je przecinają. Niekiedy miejsce drobnoziarnistego ciasta  skalnego zajmuje brunatne szkliwo. Ulega ono dewitryfikacji i przekształca się w subsferolityczne skupienia włóknistego ortoklazu. Lamprofiry występują w towarzystwie intruzji granitów, diorytów, syenitów a nawet gabroidów. Powstają przypuszczalnie w wyniku uwodnienia magm nefelinowych lub w skutek wytopienia skał obfitujących w biotyt i hornblendę zalegających w dolnej części skorupy ziemskiej. Tworzą cienkie dajki i sille. Zwykle są autometamorficznie przeobrażone i wtórnie wzbogacone w węglany, siarczki, kwarc i zeolity. Szczegółowy podział tych skał przedstawia poniższy interaktywny diagram. Odwzorowuje on zawartość w skale trzech podstawowych składników: skaleni potasowych (A), plagioklazów (P) i foidytów (F). Wpisuje się on w dolną część diagramu QAPF skał magmowych plutonicznych i wulkanicznych.

UWAGA!!! W widocznym na powyższym diagramie szarym polu mieszczą się utwory przejściowe pomiędzy minettą i wogezytem a sannaitem oraz pomiędzy kersantytem i spessartytem a kamptonitem. Zawierają one 5-95% skaleni alkalicznych, 5-95% plagioklazów i 0-5% foidów.

                4.3.1. Lamprofiry właściwe. Należą tu kersantyt, minetta, spessartyt i wogezyt.

                4.3.2. Lamprofiry alkaliczne. Należą tu kamptonit, monchikit i sannait.

                4.3.3. Lamprofiry ultramaficzne. Należą tu alnöit i polzenit.

5. Czarnockity. Skały magmowe żyłowe. Często wykazują objawy metamorfizmu (budowa gnejsowata, odkształcenia, rekrystalizacja). Składają się z hiperstenu lub fajalitu, kwarcu, plagioklazów (labrador-bytownit) i skaleni potasowych. Rzadziej występują granaty, salit, hornblenda, biotyt, magnetyt, tytanomagnetyt, apatyty, cyrkon i monacyt. Wyjątkowo pojawia się oliwin, kordieryt i sillimanit. Charakterystyczną cechą charnockitów jest obecność w ich składzie różnego rodzaju pertytów. Wyróżnia się tu pertyt właściwy będący mieszaniną głównie skaleni alkalicznych, mezopertyt stanowiący mieszaninę złożoną mniej więcej w równych częściach ze skaleni alkalicznych oraz plagioklazów (zwykle oligoklazu lub andezynu) oraz antypertyt złożony głównie z mieszaniny plagioklazów (andezynu i mniej licznego albitu). Charnockity często współwystępują z norytami i anortozytami. Szczegółowy podział tych skał przedstawia poniższy interaktywny diagram. Odwzorowuje on zawartość w skale trzech podstawowych składników: kwarcu (Q), skaleni potasowych (A) i plagioklazów (P). Wpisuje się on w górną część standartowego diagramu QAPF skał magmowych plutonicznych i wulkanicznych.

UWAGA!!! Pewien problem w klasyfikacji czarnockitów stanowi obecność pertytów ponieważ mogą być one wliczane zarówno do skaleni alkalicznych jak i plagioklazów. W praktyce jednak pertyt zalicza się w całości do skaleni alkalicznych, mezopertyt w równych częściach do skaleni alkalicznych i plagioklazów (skały takie powinny być oznaczane prefiksem m-, np. m-charnokit) a antypertyt w całości do plagioklazów.

Należą tu: hiperstenowy alkalicznoskaleniowy granit, hiperstenowy alkalicznoskaleniowy syenit, hiperstenowy anortozyt, hiperstenowy dioryt, hiperstenowy granit, hiperstenowy granodioryt, hiperstenowy monzodioryt, hiperstenowy monzonit, hiperstenowy syenit, hiperstenowy tonalit.

6. Skały magmowe plutoniczne. Skały magmowe powstałe na znacznej głębokości. Zwykle mają stosunkowo grubokrystaliczną budowę z dobrze widocznymi kryształami poszczególnych minerałów (dla odmian bardziej drobnoziarnistych należy stosować prefix mikro-, np. mikrosyenit). Ze względu na zawartość minerałów maficznych skały magmowe plutoniczne dzielimy na: podstawowe i ultramaficzne.

        6.1 Podstawowe skały magmowe plutoniczne głównego szeregu. Zawierają poniżej 90% minerałów maficznych. Szczegółowy podział tych skał przedstawia poniższy interaktywny diagram. Odwzorowuje on zawartość w skale czterech podstawowych składników: kwarcu (Q), skaleni potasowych (A), plagioklazów (P) i foidów (F).

Należą tu: alkaliczno-skaleniowy granit, alkaliczno-skaleniowy syenit, anortozyt, bogaty w kwarc granit, dioryt, foidonośne gabro, foidonośne monzogabro, foidonośny alkaliczno-skaleniowy syenit, foidonośny anortozyt, foidonośny dioryt, foidonośny monzodioryt, foidonośny monzonit, foidonośny syenit, foidowe gabro, foidowe monzogabro, foidowy monzodioryt, foidowy monzosyenit, foidowy syenit, gabro, granit (syenogranit i monzogranit), granodioryt, kwarcolit, kwarcowe gabro, kwarcowe monzogabro, kwarcowy alkaliczno-skaleniowy syenit, kwarcowy anortozyt, kwarcowy dioryt, kwarcowy monzodioryt, kwarcowy monzonit, kwarcowy syenit, monzodioryt, monzogabro, monzonit, syenit, tonalit oraz foidolity.

UWAGA!!! W przypadku skał zajmujących pola 11-15, w miarę możliwości słowo foidowy powinno być zastąpione nazwą najbardziej obficie występującego w nich foidu (skaleniowca), np. sjenit nefelinowy, nefelitolit itp.

            6.1.1 Skały gabroidowe - skały magmowe plutoniczne zajmujące pole 10 diagramu QAPF. Mogą zawierać znaczne ilości minerałów maficznych w związku z czym tworzą ciągłe przejścia ze skałami ultramaficznymi. Szczegółowy podział skał gabroidowych i ich przejścia do skał ultramaficznych przedstawia poniższy interaktywny diagram. Odwzorowuje on zawartość w skale czterech podstawowych składników:  plagioklazów (P), oliwinów (Ol), ortopiroksenów (Opx) i klinopiroksenów (Cpx).

Należą tu: anortozyt, dunit, gabro, gabronoryt, harzburgit, klinopiroksenit, klinopiroksenowe gabro, lherzolit, noryt, oliwinonośne gabro, oliwinowy klinopiroksenit, oliwinowy noryt, oliwinowy ortopiroksenit, oliwinowy websteryt, ortopiroksenit, ortopiroksenowy noryt, plagioklazonośny dunit, plagioklazonośny harzburgit, plagioklazonośny klinopiroksenit, plagioklazonośny oliwinowy klinopiroksenit, plagioklazonośny oliwinowy ortopiroksenit, plagioklazonośny ortopiroksenit, plagioklazonośny websteryt, plagioklazonośny wehrlit, troktolit, websteryt i wehrlit.

        6.2. Skały magmowe ultramaficzne. Zawierają powyżej 90% minerałów maficznych. Składają się głównie z oliwinów, ortopiroksenów, klinopiroksenów, hornblendy, niekiedy biotytu oraz występujących w różnych ale zazwyczaj małych ilościach granatów i spineli.  Mogą zawierać do 10% plagioklazów. Szczegółowy podział tych skał przedstawiają poniższe dwa interaktywne diagramy. Odwzorowują one zawartość w skałach podstawowych składników:
- diagram pierwszy - oliwinów (Ol), ortopiroksenów (Opx) i klinopiroksenów (Cpx).
- diagram drugi - oliwinów (Ol), ogólnie piroksenów (Px) i hornblendy (Hbl).

    

Należą tu: dunit, harzburgit, hornblendowy perydotyt, hornblendowy piroksenit, hornblendyt, klinopiroksenit, lherzolit, oliwinowo-hornblendowy piroksenit, oliwinowo-piroksenowy hornblendyt, oliwinowy hornblendyt, oliwinowy klinopiroksenit, oliwinowy ortopiroksenit, oliwinowy piroksenit, oliwinowy websteryt, ortopiroksenit, piroksenit, piroksenowo-hornblendowy perydotyt, piroksenowy hornblendyt, piroksenowy perydotyt, websteryt i wehrlit.

7. Skały magmowe wulkaniczne głównego szeregu. Skały magmowe powstałe na małej głębokości lub na powierzchni w wyniku działalności wulkanicznej. Szczegółowy podział tych skał przedstawia poniższy interaktywny diagram. Odwzorowuje on zawartość w skale czterech podstawowych składników: kwarcu (Q), skaleni potasowych (A), plagioklazów (P) i foidów (F).

Należą tu: alkaliczno-skaleniowy trachit, andezyt, bazalt, bazanit, dacyt, foidonośny alkaliczno-skaleniowy trachit, foidonośny latyt, foidonośny trachit, foidyt, fonolit, fonolitowy bazanit, fonolitowy foidyt, fonolitowy tefryt, kwarcowy alkaliczno-skaleniowy ryolit, kwarcowy alkaliczno-skaleniowy trachit, kwarcowy latyt, kwarcowy trachit, latyt, ryolit, tefryt, tefrytowy foidyt, tefrytowy fonolit i trachit.

UWAGA!!! W przypadku skał wulkanicznych w których ze względu na ich drobnoziarnistą strukturę trudno jest ustalić całkowity wzajemny stosunek podstawowych składników mineralnych metodami fizycznymi dopuszczono stosowanie klasyfikacji opartej na badaniach składu chemicznego metodą TAS.

 

.

SŁOWNIK SKAŁ MAGMOWYCH

            Poniżej przedstawiono w układzie alfabetycznym krótkie charakterystyki skał magmowych i niektórych ich odmian (zaznaczone kursywą).

.

Aglomerat piroklastyczny - skała piroklastyczna grubookruchowa. Składa się w ponad 75% z przeważnie nie obtoczonego, źle wysortowanego i nie przemytego wodą materiału piroklastycznego o średniej wielkości powyżej 64 mm (głównie bomby wulkaniczne lokalnie spojone popiołem wulkanicznym). Może również zawierać do 25% zwykłego materiału okruchowego.

.

Alkaliczno-skaleniowy granit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego kwarcowego alkaliczno-skaleniowego ryolitu. Podobny do granitu  ale wzbogacony w skalenie alkaliczne (90-100% wszystkich skaleni) a zubożony w plagioklazy (0-10% wszystkich skaleni).
Odmiany:|
- alaskit (aplogranit, haplogranit, leukogranit) - alkaliczno-skaleniowy granit wzbogacony w minerały ciemne. Składa się prawie wyłącznie ze skaleni alkalicznych (ortoklaz, mikroklin, mikropertyt, albit) i kwarcu. Minerały ciemne które mają co najwyżej znikomy udział są reprezentowane głównie przez biotyty i amfibole (glaukofan, hornblenda, rzadko  aktynolit). Ponadto spotyka się allanit, apatyt, cyrkon, muskowit i tlenki żelaza. Budowa ziarnista. Barwa jasna. Tworzy brzeżne facje masywów granitowych, rzadziej samodzielne masywy, pnie i małe intruzje (zwłaszcza dajki).

.

Alkaliczno-skaleniowy syenit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego alkaliczno-skaleniowego trachitu. Podobny do syenitu ale wzbogacony w skalenie alkaliczne (90-100% wszystkich skaleni) a zubożony w plagioklazy (0-10% wszystkich skaleni).

.

Alkaliczno-skaleniowy trachit - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego alkaliczno-skaleniowego syenitu. Podobny do trachitu ale wzbogacony skalenie alkaliczne (90-100% wszystkich skaleni) a zubożony w plagioklazy (0-10% wszystkich skaleni).

.

Alnöit - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamprofirów pochodzenia wulkanicznego. Budowa porfirowa z fenokryształami flogopitu, augitu i skorodowanych oliwinów (5%), niekiedy biotytu. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym z melilitów (33%), biotytów (30%), augitu (17%), magnetytu tytanowego (5%), apatytów, perowskitu, magnesiochromitu, ilmenitu, diopsydu, węglanów (niekiedy do 10% pierwotnego kalcytu), nefelinu, monticellitu (niekiedy do 10%), noseanu, granatów i cyrkonu. Spotyka się również barkevikit, tlenki żelaza i baryt. Duża zawartość melilitów może wskazywać że jest to odmiana melilitytów. Tworzy dajki. Napotkany na wyspie Alnö w Szwecji.

.

Andezyt - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego diorytu. Struktura porfirowa z fenokryształami głównie plagioklazów (oligoklaz, andezyn, labrador, bytownit) i minerałów ciemnych (augit, biotyty, bronzyt, hipersten, hornblenda, miki, oliwiny, pirokseny) oraz podrzędnie kwarcu, foidów (haüyn, nefelin, sanidyn) i skaleni potasowych (ortoklaz). Tkwią one w nierówno-ziarnistym cieście skalnym złożonym z drobnych listewek lub mikrolitów o podobnym składzie mineralnym. Spotyka się również albit, allanit, apatyty, cyrkon, tlenki żelaza, tytanit i szkliwo (przeważnie o składzie andezynu, sanisynu i kwarcu) a sporadycznie także granaty i kordieryt. Niekiedy ciasto skalne jest tak drobnoziarniste że nie daje się zidentyfikować tworzących je minerałów. Barwa ciemnoszara, brunatna, szaroróżowa, zielonawa lub czarna.
Odmiany:
- boninit - andezyt bronzytowy. Budowa porfirowa z fenokryształami bronzytu i oliwinów, rzadziej granatów. Tkwią one w szkliwie przepełnionym pyłem magnetytowym. Opisany z wyspy Bonin w Japonii.
- hungaryt - andezyt biotytowo-hornblendowy. Nazwa zdyskredytowana.
- oligoklazofir - andezyt hornblendowy w którego cieście skalnym plagioklazy są reprezentowane głównie przez oligoklaz.
- sanukit - andezyt bronzytowy. Budowa porfirowa z fenokryształami bronzytu i plagioklazów, rzadziej granatów. Tkwią one w szkliwie przepełnionym pyłem magnetytowym. Opisany z Sanuki w Japonii.

.

Anortozyt - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Zawiera 90% plagioklazów (głównie labrador rzadziej inne szeregu anortyt-oligoklaz) i poniżej 10% minerałów ciemnych (hipersten, hornblenda i biotyty). W podrzędnych ilościach występują skalenie potasowe (ortoklaz, mikroklin), kwarc, oliwin (rzadko). Spotyka się również  korund. magnetyt, ilmenit, granaty, rutyl, cyrkon i inne. Przeważnie gruboziarnisty, rzadziej średnioziarnisty. Barwa czarna, szara, brązowa lub zielona. Tworzy olbrzymie batolity. Współwystępuje z gabrem, diorytem, norytem, syenitem, hiperstenowym monzonitem i rudami tytanomagnetytowymi
Odmiany:
- kysztymit (soimonit) - anortozyt korundowy. Skała magmowa plutoniczna. Składa się z kryształów korundu (47%), tkwiących w cieście skalnym złożonym w 38% z plagioklazów (bytownit-anortyt), poprzetykanych biotytami (blaszki), spinelem chromowym, cyrkonem i apatytami. Tworzy intruzje w granicie. Napotkana w Kysztym na Uralu. Rosja.
- routivaryt - anortozyt granatowy. Skałda się głównie z labradoru. W podrzędnych ilościach występują granaty (do 3%). Spotyka się również rutyl, apatyty, magnetyt i kwarc. Znany z Routevarew Szwecji.

         

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Anortozyt Skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Yläma, Finlandia wymiary: mm
waga: g
2011.07.11/US/141/0.00

 

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Labradoryt (odm. anortozytu) Yläma, Finlandia wymiary: mm
waga: g
2002.06.03/US/036/D
Dar Pana Arkadiusza Giemzy z Miedzianki

 

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Labradoryt (odm. anortozytu) Yläma, Finlandia wymiary: mm
waga: g
2005.11.08/US/089/D
Dar Pana Arkadiusza Giemzy z Miedzianki

 

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Labradoryt (odm. anortozytu) Madagaskar wymiary: mm
waga: g
2002.02.02/US/032/D
Dar Pana Piotra Szczerbina ze Świdnicy

 

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Labradoryt (odm. anortozytu) Nowa Ruda, Polska
kop. „Nowa Ruda - pole Piast”
wymiary: mm
waga: g
2002.08.03/US/037/0.00

.

Bazalt - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego gabra. Budowa przeważnie porfirowa z fenokryształami  głównie piroksenów (salit lub augit, niekiedy hipersten, rzadko wtórny pigeonit), plagioklazów (labrador-bytownit niekiedy z obwódkami anortoklazu) oraz oliwinów (przeważnie fajalit lub jego szlachetna odmiana zwana chryzolitem, zwykle jednak przeobrażony w iddingsyt, chloryty, kalcyt i inne minerały wtórne), a sporadycznie również skorodowanych amfiboli (kaersutyt, hornblenda bazaltowa), częściowo skorodowanego biotytu oraz kwarcu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym głównie z plagioklazów (labrador-bytownit nieco zubożony w cząstkę anortytową) i piroksenów a sporadycznie również  minerały nieprzezroczyste (ilmenit, magnetyt, ulvospinel, rzadziej grafit, hematyt i piryt). Spotyka się także analcym, andezyn, anortoklaz, anortyt, apatyty, biotyty, bronzyt, cristobalit, enstatyt, eudialit, haüyn, hipersten, leucyt, melility, miki, monticellit, nefelin, nosean, oligoklaz, ortoklaz, perowskit, pikotyt, rhönit, rutyl, trydymit, tytanit oraz liczne minerały wtórne i szkliwo. Barwa czarna lub prawie czarna, w skałach przeobrażonych brunatna lub ciemnozielona. Tworzy kopuły, wypełnienia kominów wulkanicznych, wielkie pokrywy (trappy). Wietrzejąc ulega zgorzeli i rozpada się na gruz (bazalt kokkolitowy).
Odmiany:
- diabaz - przeobrażony bazalt. Składa się głównie ze zalbityzowanych i zsaussurytyzowanych  plagioklazów (labrador-bytownit, rzadziej andeznyn) oraz zuralityzowanego i schlorytyzowanego augitu, a niekiedy również ortopiroksenów(enstatyt, hipersten). W podrzędnych ilościach mogą występować amfibole (hornblenda), analcym, anortoklaz, biotyt, bronzyt, diallag, diopsyd, dipir, ilmenit, kwarc, magnetyt, miki, oligoklaz, oliwiny, ortoklaz i salit oraz produkty ich przeobrażeń i rzadko szkliwo. Zbity lub słabo kierunkowy, rzadziej migdałowcowy.
- doleryt (mimezyt, toleryt) - gruboziarnisty bazalt. Składa się głównie z labradoru, piroksenów, rzadziej oliwinów a sporadycznie również apatytów, ilmenitu i magnetytu.  Spotyka się także albit, analcym, kwarc, leucyt, nefelin, oligoklaz i palagonit.  Drobno- lub  średnioziarnisty. Tworzy dajki i sille lub występuje w wewnętrznych częściach potoków lawowych.
- melafir (paleobazalt, pseudoporfir) - przeobrażony bazalt. Budowa porfirowa z fenokryształami plagioklazów (andezyn-labrador, rzadziej oligolkaz) i piroksenów (bronzyt, diallag, enstatyt), mniej licznej hornblendy lub oliwinów a sporadycznie również mik i niekiedy ortoklazu oraz wtórnego kwarcu. Tkwią one w mniej lub bardziej przeobrażonym szkliwie poprzetykanym ziarnami magnetytu. Porowaty, często migdałowcowy. Barwa ciemna, ciemno-brunatna. Współwystępuje z diabazami, bazaltami i andezytami i esseksytami. Nazwa zdyskredytowana.
- oceanit (bazalt prymitywny) - bazalt oliwinowy. Budowa porfirowa z fenokryształami oliwinów. Tkwią one w cieście skalnym złożonym z apatytów, augitu, labradoru, magnetytu i szkliwa. Opisany z wyspy Reunion na Oceanie Indyjskim.
- toleit (tholeit) - podobny do dolerytu i diabazu. Składa się w 52% z plagioklazów (llabrador, niekiedy bytownit), augitu (18%), oliwinu (7%), apatytów i tlenków żelaza, oraz ciasta skalnego (21%) złożonego mikrolitów plagioklazów i augitu, dendrytów tlenków żelaza i szkliwa. Zawiera dendryty tlenków żelaza. Opisany z Tholei położonego między rzekami Saara i Ren w Niemczech.

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Bazalt Skała magmowa wulkaniczna. Wilczków, Polska
kłm.
Wilcza Góra
wymiary: mm
waga: g
2008.12.09/US/133/0.00

 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Melafir (odm. bazaltu) Świerki, Polska wymiary: mm
waga: g
2001.08.04/US/019/0.00

 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Migdałowiec (odm. melafiru) Lubiechowa, Polska wymiary: mm
waga: g
2005.07.16/US/083/0.00

.

Bazanit - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego gabra. Często mylony z tefrytem od  którego różni się większą zawartością oliwinów (powyżej 5%) i minerałów ciemnych. Budowa porfirowa z fenokryształami głównie plagioklazów (labrador lub bytownit, rzadziej anortyt, najczęściej wykształconymi w formie tabliczek), foidów (analcym, haüyn, leucyt, nefelin, nosean i sodalit, często jednak przeobrażone w zeolity np. filipsyt i skapolity) i minerałów ciemnych  (augit bazaltowy, augit egirynowy, hornblenda bazaltowa, arfvedsonit, biotyty i oliwinów. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym (stanowi tylko niewielką część objętości skały) o podobnym składzie ale młodszej generacji, w którym dodatkowo jeszcze pojawiają się skalenie potasowe, melanit, perowskit, spinele chromowe, tytanit, rzadziej szkliwo. Najczęściej migdałowcowy. Barwa ciemnoszara, zwykle ciemniejsza niż u tefrytu. Tworzy pokrywy i potoki lawowe.
UWAGA!!! W miarę możliwości przed słowem bazanit powinna być podana nazwa głównego minerału foidowego, np. leucytowy bazanit.

.

Bazanitowy tefryt - skała magmowa z grupy skał foidowych. Ogniwo pośrednie między bazanitem i tefrytem.

.

Blok wulkaniczny - utwór piroklastyczny z grupy piroklastów. Luźny fragment zastygłej lawy o wielkości powyżej 64 mm. Nieregularnego kształtu, zwykle ostrokrawędzisty. Powstaje w wyniku rozdrobnienia wyrzuconej w powietrze całkowicie lub częściowo płynnej lawy lub rozkruszania starszych, zastygłych już law w trakcie erupcji wulkanu.

.

Bogaty w kwarc granit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Nie ma odpowiednika wśród utworów wulkanicznych. Podobny do granitu ale wzbogacony w kwarc (60-90% wszystkich minerałów jasnych) a zubożony w skalenie alkaliczne i plagioklazy.

.

Bomba wulkaniczna - utwór piroklastyczny z grupy piroklastów. Luźny fragment zastygłej lawy o wielkości powyżej 64 mm. Zwykle kulista, owalna, wrzecionowata lub spiralna. Ma gładkie spękane powierzchnie i szklistą powłokę ale wewnątrz jest przeważnie porowata. Zdarzają się również formy o gąbczastej skorupie i wykrystalizowanym wnętrzu. Powstaje w wyniku skrzepnięcia wyrzuconej w powietrze całkowicie lub częściowo płynnej lawy w trakcie erupcji wulkanu.
Odmiany:
- bomba wulkaniczna hawajska - powstaje z magmy o małej lepkości. Ma zwykle wydłużone kształty.
- bomba wulkaniczna strombolijska - powstaje z magmy o dużej lepkości. Jest kulista i ma zwykle postrzępione powierzchnie.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Bomba wulkaniczna Utwór piroklastyczny z grupy piroklastów. Kamczatka, Rosja wymiary: mm
waga: g
2003.04.09/DEP/05

 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Bomba wulkaniczna Utwór piroklastyczny z grupy piroklastów. Kamczatka, Rosja wymiary: mm
waga: g
2001.03.03/DEP/01
Depozyt Pana Stanisława Krupy z Warszawy

.

Brekcja piroklastyczna - utwór piroklastyczny z grupy osadów piroklastycznych. Składa się w ponad 75% z przeważnie nie obtoczonego, źle wysortowanego i nie przemytego wodą, mniej lub bardziej ostrokrawędzistego materiału piroklastycznego o średniej wielkości powyżej 64 mm (głównie bomby i bloki wulkaniczne lokalnie spojone popiołem wulkanicznym). Może również zawierać do 25% zwykłego materiału okruchowego.

.

Brekcja tufitowa - utwór piroklastyczny z grupy osadów piroklastyczno-epiklastycznych. Składa się w 25-75% z mniej lub bardziej zaokrąglonego materiału piroklastycznego o średniej wielkości powyżej 64 mm (mieszanina tufu i brekcji piroklastycznych). Zawiera również 25-75% zwykłego materiału okruchowego. Prawie całkowicie spójna.

.

Coppaelit - skała magmowa wulkaniczna, foidowa z grupy kamafugitów. Budowa porfirowa z drobnymi fenokryształami diopsydu (do 35%). Tkwią one w cieście skalnym złożonym z melilitów (33%), diopsydu i biotytów (prawie 30%). Sporadycznie spotyka się kalsilit, flogopit, klinopirokseny, perowskit, apatyty i magnetyt. Opisany z Coppaeli we Włoszech.

.

Dacyt - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego granodiorytu i tonalitu. Budowa porfirowa z fenokryształami (do 40% objętości skały) głównie plagioklazów (andezyn lub labradoru), kwarcu, podrzędnie skaleni potasowych (ortoklaz) oraz minerałów ciemnych reprezentowanych głównie przez biotyty, hornblendę, nefelin i pirokseny (augit diopsydowy, bronzyt, enstatyt, hipersten). Tkwią one w cieście skalnym o podobnym składzie tylko młodszej generacji ale wzbogaconym w kwarc (do 20%) a zubożonym w plagioklazy (do 10% anortoklazu), w którym  dodatkowo spotyka się apatyty, tlenki żelaza, trydymit oraz szkliwo a sporadycznie również allanit, granaty i cordieryt. Barwa szara w różnych odcieniach. Tworzy kopuły, pokrywy, potoki lawowe oraz formy subwulkaniczne.

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Dacyt Skała magmowa wulkaniczna. Kamcztka, Rosja
wlk. „Mutnowsij”
wymiary: mm
waga: g
2001.03.03/DEP/02
Depozyt Pana Stanisława Krupy z Warszawy

.

Diopsydowo-leucytowo-flogopitowy lamproit (wyomingit) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Diopsydowo-leucytowo-richterytowy madupitowy lamproit (wolgidyt) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Diopsydowo-leucytowy lamproit (cedricyt) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Diopsydowo-sanidynowo-flogopitowy lamproit (orendyt) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Diopsydowy madupitowy lamproit (madupit) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Dioryt - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego andezytu. Składa się głównie plagioklazów (andezyn-oligoklaz, rzadko anortyt i labrador) i 25-50% minerałów ciemnych (głównie hornblenda, biotyty, podrzędnie augit i hipersten, sporadycznie oliwiny). Może zawierać również do 10% skaleni alkalicznych (ortoklaz, mikroklin). Spotyka się również albit, apatyty, augit, bronzyt, chloryt, cyrkon, diallag, dypir, enstatyt, epidot, granaty, hornblenda, ilmenit, kwarc, magnetyt, nefelin, piryt, skapolit, talk, tytanit i uralit a w śladowych magnetyt, ilmenit, apatyt, cyrkon i tytanit. Struktura średnioziarnista lub gruboziarnista. Barwa szara do ciemnoszarej, rzadziej ciemnozielona. Tworzy  małe facje w obrębie intruzji granodiorytów i tonalitów, rzadziej pnie, lokkolity i dajki.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Dioryt Skała magmowa plutoniczna. Podzamek, Polska wymiary: mm
waga: g
2004.05.03/US/066/D
Dar Pana Zbigniewa Szumskiego z Lasek

.

Dunit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych.  Zawiera 90-100% oliwinów (forsteryt). Podrzędnie występują zwykle chromity,  ilmenit, magnetyt, platynowce, tytanomagnetyt i uwarowit. Sporadycznie spotyka się również  apatyty, biotyty, bronzyt, diallag, diopsyd, enstatyt, hortonolit i pikotyt. Zwykle zserpentynizowany. Barwa brunatno-czarna lub zielonoczarna.

.

Enstatytowo-sanidynowo-flogopitowy lamproit (cancalit) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Ferrokarbonatyt - skała magmowa z grupy karbonatytów. Składa się w 50-80% z węglanów Fe (ankeryt, syderyt). Podrzędnie (do 50%) występuje dolomit i  kalcyt. Tworzy formy żyłowe.

.

Foidolity - skały magmowe plutoniczna głównego szeregu. Składają się głównie ze skaleniowców (foidy). Skalenie alkaliczne i plagioklazy występują tylko w nieznacznych ilościach. Niewielki udział mają również minerały ciemne. Są one reprezentowane głównie przez amfibole, biotyty, oliwiny i pirokseny. Wyróżniamy dwa rodzaje foidolitów: potasowe (fergusyt) i sodowe (ijolit, melteigit, tawit i turijait).

    1. Fergusyt - skała magmowa plutoniczna z grupy foidolitów potasowych. Składa się głównie z pseudoleucytów (ortoklaz, nefelin, zeolity). Znaczny udział (30-50%) mają również minerały ciemne. Są one reprezentowane głównie przez augit egirynowy. Ponadto spotyka się biotyty, oliwiny oraz niewielkie ilości apatytów i minerałów nieprzezroczystych.
Odmiany:
- italit - fergusyt leucytowy. Podobny do fergusytu ale zubożony w minerały ciemne (poniżej 30%). Składa się prawie wyłącznie z leucytu (93%). Podrzędnie występuje augit egirynowy (3%). Ponadto spotyka się apatyty, biotyty, haüyn, magnetyt, melanit, melilit i nefelin (łącznie nie więcej niż 10%). Budowa gruboziarnista.
- litchfieldyt - foidolit nefelinowy. Składa się głównie z albitu, mikropertytu mikroklinowego i nefelinu. W szlirach skupione są lepidomelan i hastingsyt. Ponadto spotyka się allanit, cyrkon, kankrynit i magnetyt. Opisany z postaci luźnych bloków w Litchfield w Maine (Stany Zjednoczone) a następnie z odsłonięcia w Methuen w Ontario (Kanada).|
- missouryt (syn. missuryt) - fergusyt augitowy. Podobny do fergusytu ale wzbogacony w minerały ciemne (powyżej 50%). Składa się głównie z augitu egirynowego i augitu tytanowego (łącznie 50%), oliwinów (15%) i biotytów. Ponadto spotyka się apatyty, zeolity i minerały nieprzezroczyste. Nieznaczny udział mają także minerały jasne reprezentowane głównie przez leucyt i analcym. Tworzy pnie.

    2. Ijolit (syn. egineit) - skała magmowa plutoniczna z grupy foidolitów sodowych. Składa się głównie z foidów (nefelin, leucyt) i minerałów ciemnych (augit egirynowy, rzadziej biotyt i melanit oraz niewielkie ilości apatytów, ivaarytu, magnetytu tytanitu i niekiedy egirynu). Niekiedy pojawia się również melilit. Zwykle jest bezskaleniowy. Budowa krystaliczna.
Odmiany:
- algarvit - ijolit biotytowy. Podobny do melteigitu. Składa się głównie z diopsydu egirynowego (40%), biotytów (34%) i nefelinu (17%). W mniejszych ilościach występuje tytanit (8%), magnetyt i apatyty a w śladowych  ortoklaz, sodalit i wtórny kalcyt. Występuje w Algarve w Portugalii.
- congressyt (syn. bineit, kongresyt) - ijolit plagioklazowo-biotytowy. Podobny do urtytu ale składa się głównie z nefelinu (73%), plagioklazu (10%) i biotytów (10%). Ponadto w niewielkich ilościach spotyka się apatyty, kalcyt, magnetyt, muskowit, ortoklaz i sodalit. Budowa gruboziarnista.
- fasinit (syn. fazinit) - podobny do melteigitu. Składa się głównie z augitu tytanowego (67%) i nefelinu (15%). W podrzędnych ilościach występuje biotyt (5%), oliwiny (4%), mikroklin (2%), niekiedy melility (do 8%). Ponadto spotyka się apatyt, kankrynit, magnetyt i perowskit.
- melteigit - podobny do ijolitu ale wzbogacony w minerały ciemne (70-90%). Składa się głównie z nefelinu, augitu tytanowego i augitu egirynowego. Podrzędnie występują biotyty i melanit. Ponadto spotyka się apatyty, kalcyt, kankrynit, magnetyt, piryt i tytanit. Budowa ziarnista. Opisany z Melteig w Norwegii.
- monmouthyt (syn. amneit, monmoutyt) - ijolit hastingsytowy. Podobny do urtytu ale składa się głównie z nefelinu i hastingstu. Ponadto spotyka się albit, apatyty, kalcyt, kankrynit, magnetyt i sodalit. Budowa gruboziarnista, wstęgowa. Opisany z Monmouth w Ontario (Kanada).
- nefelinolit - ijolit nefelinowy. Podobny do urtytu ale składa się prawie wyłącznie z nefelinu (95%). Nazwa zdyskredytowana.
- niligongit -  ijolit leucytowy. Składa się głównie z augitu (30%), nefelinu 29%) i leucytu (22%). Podrzędnie występuje melilit (6%). Ponadto spotyka się kalcyt, oliwiny, perowskit i tlenki żelaza. Struktura krystaliczna. Opisany z krateru wulkanu Niligongo w Afryce Wschodniej.
- riedenit (syn. pinozyt) - ijolit noseanowy. Podobny do melteigitu. Budowa porfirowa z dużymi blaszkami biotytu (27%). Tkwią one w ziarnistym tle skalnym złożonym głównie z augitu egirynowego (43%), biotytów (27%) i noseanu (25%). Ponadto spotyka się apatyt, tytanit i tlenki żelaza a niekiedy również haüyn. Opisany z Rieden w Nadrenii (NIemcy).
- urtyt - ijolit egirynowy. Podobny do ijolitu ale zubożony w minerały ciemne (poniżej 30%). Składa się głównie z nefelinu, egirynu i augitu egirynowego. Podrzędnie występują apatyty, tlenki żelaza i tytanit. Ponadto spotyka się biotyty, hastinsyt i plagioklazy. Budowa ziarnista. Opisany z Lujawr-Urt na Półwyspie Kola w Rosji.

    3. Tawit (syn. egisodyt) - skała magmowa plutoniczna z grupy foidolitów sodowych. Składa się głównie z sodalitu któremu towarzyszy nefelin, kankrynit i skalenie. Duży udział (30-70%) mają również minerały ciemne reprezentowane głównie przez egiryn. W znacznie miejszych ilościach występuje eudialit i wtórny natrolit. Budowa gruboziarnista.
Odmiany:
- beloeilit - tawit skaleniowy. Budowa porfirowa z dużymi kryształami głównie foidów (sodalit, rzadziej nefelin). Tkwią one w drobnoziarnistym tle skalnym złożonym z oligoklazu i ortoklazu. Ponadto w niewielkich ilościach spotyka się apatyty, egiryn, magnetyt i wtórne zeolity. Opisany z Beloeil w Kanadzie.

    4. Turijait (syn. binemelit, turjait) - skała magmowa plutoniczna z grupy foidolitów sodowych. Składa się głównie (70-90%) z melilitów, biotytów, melanitu i nefelinu. Ponadto spotyka się apatyt, kalcyt, magnetyt i perowskit. Budowa ziarnista, słabo kierunkowa.
UWAGA!!! W miarę możliwości słowo foidolit powinno być tu zastąpione nazwą najbardziej obficie występującego skaleniowca, np. nefelinolit.

.

Foidonośne gabro - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego bazaltu. Podobny do gabra ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych).

.

Foidonośne monzogabro - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego bazaltu. Podobny do monzogabra ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych).

.

Foidonośny alkaliczno-skaleniowy syenit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego foidonośnego alkaliczno-skaleniowego trachitu. Podobny do syenitu ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych) i skalenie alkaliczne (90-100% wszystkich skaleni) a zubożony w plagioklazy (0-10% wszystkich skaleni). Może również zawierać minerały ciemne (głównie pirokseny i amfibole).

.

Foidonośny alkaliczno-skaleniowy trachit - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu.  Odpowiednik plutonicznego foidonośnego alkaliczno-skaleniowego syenitu. Podobny do trachitu ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych) i skalenie alkaliczne (90-100% wszystkich skaleni) a zubożony w plagioklazy (0-10% wszystkich skaleni). Może również zawierać minerały ciemne (głównie pirokseny i amfibole).

.

Foidonośny anortozyt - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Podobny do anortozytu ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych).

.

Foidonośny dioryt - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego andezytu. Podobny do diorytu ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych).

.

Foidonośny latyt - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego foidonośnego monzonitu. Podobny do latytu ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych). Może również zawierać minerały ciemne (głównie pirokseny i amfibole).

.

Foidonośny monzodioryt - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego andezytu. Podobny do monzodiorytu ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych). Zawiera również 20-50% minerałów ciemnych.

.

Foidonośny monzonit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego foidonośnego latytu. Podobny do monzonitu ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych).

.

Foidonośny syenit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego foidonośnego trachitu. Podobny do syenitu ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych).

.

Foidonośny trachit - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego foidonośnego syenitu. Podobny do trachitu ale wzbogacony w foidy (do 10% wszystkich minerałów jasnych). Może również zawierać minerały ciemne (głównie pirokseny i amfibole).

.

Foidowe gabro - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego bazanitu. Składa się głównie z plagioklazów i foidów. Skalenie alkaliczne występują tylko w niewielkich ilościach.
UWAGA!!! W miarę możliwości słowo foidowy powinno być tu zastąpione nazwą najbardziej obficie występującego skaleniowca.
Odmiany:
- boguszyt (syn. cuyamit) - Budowa porfirowa z fenokryształami augitu (boguszyt augitowy) lub hornblendy (boguszyt hornblendowy) tkwiących w ziarnistym tle skalnym zbudowanym z labradoru i analcymu. Opisany z Boszuszowic koło Cieszyna w Polsce.
- cieszynit - gabro analcymowe. Budowa drobno- do gruboziarnistej lub porfirowa. Składa się z fenokryształów głównie barkevikitu i augitu tytanowego, rzadziej plagioklazu i analcym a niekiedy również biotyty, miki, nefelin, oliwiny, pikryt i skalenie potasowe.  Ponadto spotyka się anataz, apatyty, piryt, tytanit, tytanomagnetyt, czasami szkliwo. Tworzy małe pnie, dajki i sille.
- teralit - gabro nefelinowe. Składa się głównie z plagioklazów i nefelinu. Budowa ziarnista. Tworzy lakkolity i żyły.
 

.

Foidowe monzogabro - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego fonolitowego bazanitu. Zawiera do 60% foidów.

.

Foidowy monzodioryt - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego fonolitowego tefrytu.
Odmiany:
- essexyt - skała magmowa plutoniczna lub żyłowa. Składa się głównie z plagioklazów (andezyn-bytownit) które znacznie przeważają nad skaleniami alkalicznymi (sanidyn) i foidami (nefelin, analcym, sodalit i kankrynit, niekiedy haüyn). Zawiera 15-50% minerałów ciemnych (barkevit, augit tytanowy, augit egirynowy, augit, egiryn, oliwiny, biotyty, niekiedy hornblenda). Spotyka się również apatyty, ilmenit i tytanit. Średnio- lub gruboziarnisty. Tworzy pnie i żyły. Opisany z Essex w Massachusetts (Stany Zjednoczone).

.

Foidowy monzosyenit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego tefrytowego fonolitu. Składa się głównie ze skaleni potasowych, plagioklazów, foidów i minerałów ciemnych.
UWAGA!!! W miarę możliwości słowo foidowy powinno być tu zastąpione nazwą najbardziej obficie występującego skaleniowca.

.

Foidowy syenit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego fonolitu. Składa się głównie ze skaleni potasowych i foidów (analcym, leucyt, nefelin, sodalit, rzadziej haüyn, kankrynit, nosean) Plagioklazy występują tylko w niewielkich ilościach. Nieznaczny jest także  udział minerałów ciemnych. Są one reprezentowane głównie przez amfibole (arfedsonit, barkevikit, hornblenda, riebeckit), pirokseny (akmit) i biotyty. Spotyka się również apatyty, cyrkon, egiryn, eudialit, granaty, korund, tlenki żelaza, tytanit i inne. Tworzy pnie, lakkolity, loppolity i dajki.
UWAGA!!! W miarę możliwości słowo foidowy powinno być tu zastąpione nazwą najbardziej obficie występującego skaleniowca.
Odmiany:
- canadyt (syn. kanadyt) - foidonwy syenit mikropertytowo-albitowo-nefelinowy. Składa się głównie z albitu, mikropertytu mikroklinowego i biotytów. Ponadto spotyka się apatyty, cyrkon, hornblendę, kankrynit, magnetyt i nefelin.
- chibinit - foidowy syenit. Składa się z tabliczkowego pertytu mikroklinowego, albitu oraz zmienionego w kankrynit i natrolit nefelinu. Minerały ciemne reprezentowane są przez egiryn (igiełki), arfedsonit, eudialit, enigmatyt i lamprofyllit. Ponadto spotyka się apatyty, perowskit, tlenki żelaza i inne. Budowa gruboziarnista, słabo kierunkowa. Opisany z Chibin na Półwyspie Kola (Rosja).
- juvit (syn. juwit) - foidoowy syenit. Składa się głównie z ortoklazu, mikropertytu i nefelinu częściowo wypartego przez kankrynit (jego zawartość może sięgać 35%). Minerały ciemne reprezentowane są przez biotyty i egiryn. Ponadto spotyka się apatyty, magnetyt, muskowit, piryt i tytanit. Budowa średnioziarnista. Opisany z Juvet w Norwegii.
- laurdalit - foidowy syenit. Budowa pseudoporfirowa z ułożonymi zwykle kierunkowo, dużymi kryształami nefelinu i romboidalnego kryptopertytu mikroklinowego. Tkwią one w drobnoziarnistej masie złożonej z lepidomelanu, diopsydu lub diallagu, barkevikitu, oliwinów, kankrynitu, sodalitu i innych. Budowa gruboziarnista. Opisany z Norwegii.
- lujawryt - foidowy syenit. Budowa pseudoporfirowa z ułożonymi w sposób zorientowany kryształami pertytu mikroklinowego (tabliczki), oligoklazu (skorodowane tabliczki), egirynu (igiełki) i eudialitu (igiełki). Tkwią one w cieście skalnym złożonym z mniejszych ziaren nefelinu, sodalitu i innych. Ponadto spotyka się amfibole, eukolit, łoparyt i inne. Budowa przeważnie gruboziarnista, kierunkowa (gnejsowata). Tworzy formę pokładową o grubości ponad 1000 metrów. Opisany z Lujawr Urt na Półwyspie Kola w Rosji.
- malignit - nefelinowy syenit. Składa się głównie (30-60%) z minerałów ciemnych (augit egirynowy i biotyty) oraz występujących mniej więcej w rożnych ilościach skaleni potasowych (ortoklaz) i foidów (nefelin). Ponadto spotyka się apatyty i tytanit. Opisany z Maligna w Ontario (Kanada).
- mariupolit - nefelinowy syenit. Składa się głównie z albitu, nefelinu, kankrynitu, sodalitu, egirynu, lepidomelanu. Ponadto spotyka się beckelit, cyrkon, fluoryt, hematyt, magnetyt, pirochlor, tytanit i inne. Budowa drobno- do gruboziarnistej, smużysta. Tworzy pnie. Współwystępuje z piroksenitami. Opisany z Mariupola na Ukrainie.
- miaskit - nefelinowy syenit. Składa się głównie ze skaleni potasowych (mikropertyt ortoklazowy lub mikroklinowy). W znacznych ilościach (10-35%) występują również plagioklazy (albit lub oligoklaz). Ponadto spotyka się apatyt, cyrkon, hornblendę, kalcyt, kankrynit, korund, lepidomelan, magnetyt, nefelin, sodalit, tytanit i inne. Budowa drobno- do gruboziarnistej. Stanowi fację brzeżną granitu na kontakcie z gnejsem. Opisany z Miasku na Uralu (Rosja).
- szonkinit (syn. shonkinit) - foidowy syenit. Składa się w 60-90% minerałów ciemnych (augit egirynowy, biotyty lub flogopit, oliwiny, hormblenda i melanit) oraz skaleni alkalicznych (kryptopertyt ortoklazowy, anortoklaz lub sanidyn) i foidów (nefelin, leucyt, sodalit, kankrynit i nosean) przy całkowitym braku plagioklazów. Ponadto spotyka się apatyty i magnetyt.
- tinguait (syn. tingwait) - foidowy syenit. Składa się z igiełek i mikrolitów egirynu tkwiących w równoziarnistym, cukrowatym tle skalnym złożonym ze skaleni alkalicznych (ortoklaz, sanidyn, mikroklin, mikropertyt mikroklinowy lub ortoklazowy) i foidów (nefelin). Ziarna minerałów tła krystalizowały nieco później spychając igiełki wcześniejszego egirynu na boki. Ponadto spotyka się amfibole (arfvedsonit, hornblenda. riebeckit), apataty, cyrkon, kankrynit, kwarc, miki, natrolit, osannit, tytanit i inne. W skałach o budowie porfiowe mogą pojawiać się rzadkie fenokryształy  sanidynu i nefelinu  którym towarzyszy analcym, augit egirynowy,  biotyty, egiryn, haüyn, leucyt, nosean i sodalit.Występuje w formie dajek lub brzeżnych facji intruzji syenitu. Opisany z Serra de Tinguá w Brazylii.
- yogoit -

.

Foidyt - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznych foidolitów. Składa się głównie z foidów (leucyt, nefelin, rzadziej inne). W podrzędnych ilościach występują skalenie alkaliczne i plagioklazy.
UWAGA!!! W miarę możliwości słowo foidyt powinno być tu zastąpione nazwą najbardziej obficie występującego foidytu, np. nefelinit.
Odmiany:
- rodderyt - foidyt noseanowy. Subwulkaniczny odpowiednik ijolitu noseanowego. Składa się głównie z augitu, biotytów, noseanu i sanidynu.

.

Fonolit (echodolit) - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu z grupy skał foidowych. Odpowiednik plutonicznego foidowego syenitu. Budowa porfirowa z różnej wielkości prawidłowo wykształconymi listewkowymi fenokryształami foidów (sanidyn i nefelin, rzadziej sodalit, haüyn, nosean lub analcym) oraz minerałów ciemnych reprezentowanych głównie przez pirokseny (augit egirynowy i barkevikit). Tkwią one z cieście skalnym o podobnym składzie. Spotyka się również akmit z obwódkami egirynu, apatyty, arfedsonit, biotyty, cyrkon, granaty, kataforyt, leucyt, oliwiny, miki, plagioklazy (oligoklaz), riebeckit, skalenie alkaliczne (anortoklaz obrośnięty sanidynem), spinele chromowe, tlenki żelaza, tytanit oraz minerały wtórne (głównie analcym, chloryty, serpentyny, węglany i zeolity). Cios cienkopłytowy. Barwa szara, zielonawa, czasem prawie czarna. Tworzy kopuły, potoki lawowe, lakkolity i nieregularne żyły.
UWAGA!!! Termin fonolit odnosi się tylko do skał w których głównym minerałem foidowym jest nefelin lub haüyn. W pozostałych przypadkach przed słowem fonolit powinna być podana nazwa głównego minerału foidowego, np. analcymowy fonolit.
Odmiany:
- murit (muryt) - fonolit zasobny w minerały ciemne.
Budowa porfirowa z fenokryształami augitu tytanowego z obwódkami egirynu (42%) oraz nefelinu (29%) i oliwinów. Tkwią one w skrytokrystalicznym cieście skalnym złożonym z augitu egirynowego, nefelinu i sanidynu. Spotyka się również apatyty, magnetyt i tytanit. Opisany z Przylądka Muri w archipelagu wysp Cooka.

.

Fonolitowy bazanit - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego foidowego monzogabra. Składa się głównie z foidów (10-60%), skaleni przy czym plagioklazy przeważają nad skaleniami potasowymi  i minerałów ciemnych (20-40%). Zawiera poniżej 10% oliwinu.

.

Fonolitowy foidyt - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznych foidolitów. Składa się w głównie z foidów (nefelin i leucyt, rzadziej inne). W podrzędnych ilościach występują plagioklazy a sporadycznie skalenie potasowe. Zawiera 4-45% minerałów ciemnych.
UWAGA!!! W miarę możliwości słowo foidyt powinno być zastąpione nazwą głównego minerału foidowego, np. fonolitowy nefelinit. Alternatywnie przed nazwą skały może być użyta nazwa głównego alkalicznego skaleniowca, np. sanidynowy nefelinit.
Odmiany:
- grazinit - fonolitowy nefelinit. Zawiera analcym, jest natomiast pozbawiony oliwinu.

.

Fonolitowy leucytyt (fonoleucytyt) - skała magmowa foidowa z grupy skał leucytowych. Składa się minerałów ciemnych (4-45%) reprezentowanych głównie przez klinopirokseny, foidów (głównie leucyt i sanidyn, niekiedy nefelin) i skaleni. Zawartość foidóww stosunku do skaleni  wśród których skalenie alkaliczne dominują nad plagioklazami, waha się w granicach 60-90%.

.

Fonolitowy tefryt (fonotefryt, trachydoleryt) - skała magmowa z grupy skał foidowych. Jest odpowiednikiem plutonicznego foidowego monzodiorytu. Składa się głównie z foidów (10-60%), skaleni przy czym plagioklazy przeważają nad skaleniami potasowymi  i minerałów ciemnych (20-40%). Zawiera poniżej 10% oliwinu.

.

Gabro - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu z grupy gabroidów Odpowiednik wulkanicznego bazaltu.. Zawiera głównie plagioklazy (labrador lub bytownit, rzadko anortyt) i powyżej 50% minerałów maficznych. W podrzędnych ilościach występują skalenie alkaliczne (ortoklaz), pirokseny (diallag, augit, diopsyd), amfibole (hornblenda), rzadziej oliwin. Sporadycznie potyka się analcym, apatyty, barvekit, biotyty, bronzyt, diallag, enstatyt, glaukofan, granaty, haüyn, hipersten, ilmenit, korund, kwarc, leucyt, magnetyt, nefelin, pikotyt, pirotyn tytanit, zoisyt oraz minerały wtórne (skapolity, pinit, uralit, chloryt, albit). Spotyka się również. Gruboziarniste lub średnioziarniste. Barwa czarna, szara, brązowa lub zielonoszara. Współwystępuje z piroksenitami i anortozytami.
Odmiany:
- bojit - gabro hornblendowo-piroksenowe. Zawiera pirokseny (do 16% diallagu, augit, diopsyd), pierwotną hornblendę (37%) i plagioklazy (do 40%.
- diabaz (doleryt) - średnioziarnisty. Żyłowy odpowiednik gabra, norytu i anortozytu z jednej strony oraz bazaltu z drugiej. Zawiera głównie plagioklazy (zalbityzowany i zsaussurytyzowany labrador-bytownit, rzadziej andezym) oraz zuralityzowany i schlorytyzowany piroksen (zwykle augit, niekiedy enstatyt i hipersten). Spotyka się również albit, analcym, anortyt, biotyty, bronzyt, diallag, diopsyd, dipir, enstatyt, hipersten, hornblendę, oligoklaz, ortoklaz, kwarc, oliwiny, magnetyt, ilmenit, minerały wtórne (salit i uralit) i niekiedy szkliwo. Niekiedy obecne jest także szkliwo. Tekstura zbita, słabo kierunkowa, niekiedy pęcherzykowa. Barwa czarna lub zielonawa. Tworzy dajki, sille, środkowe partie wylewów podmorskich i pokryw wulkanicznych.
- hiperyt - gabro hiperstenowe. Skała putoniczna lub żyłowa. Składa się z hiperstenu (13%), plagioklazu (57%) oraz augitu (13%) lub diallagu. Spotyka się również oliwiny (8%), biotyty (5%), enstatyt, apatyty, magnetyt, ilmenit i inne.
- mareugit - gabro haüynowe. Składa się głównie z bytownitu, hornblendy, augitu i haüynu. Napotany w Mareuge (Owernia).
- teralit - gabro nefelinowe.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Gabro Skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Nowa Ruda, Polska
kop. „Nowa Ruda - pole Piast”
wymiary: mm
waga: g
2003.07.07/US/054/0.00

.

Gabronoryt - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Ogniwo pośrednie pomiędzy gabrem, norytem i websterytem. Składa się z plagioklazów oraz występujących w prawie równych ilościach ortopiroksenów i klinopiroksenów.

.

Granit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego ryolitu. Składa się głównie ze skaleni alkalicznych (ortoklaz, mikroklin, anortoklaz i mikropertyt), plagioklazów (oligoklaz, rzadziej albit lub ndezyn) oraz kwarcu. W podrzędnych ilościach występują minerały ciemne reprezentowane głównie przez amfibole (arfedsonit, barkevikit, hornblenda, riebeckit), biotyty, muskowit i pirokseny (augit, diallag, diopsyd, egiryn, hipersten). Spotyka się również albit, allanit, anataz, andaluzyt, apatyty, beryl, bronzyt, cyrkon, chryzoberyl, cyanit, enstatyt, epidot, fluoryt, granaty, grafit, hastingsyt, hematyt, ilmenit, kalcyt, kasyteryt, kordieryt, korund, ksenotym, lepidolit, magnetyt, malakon, molibdenit, monacyt, oliwiny, opal, perlit, pirotyn, pleonast, rutyl, sillimanit, skapolity, spinel, spodumen, srebro rodzime, topaz, turmaliny (elbait, schörl), tytanit, wolframit, złoto rodzime, zoisyt oraz minerały wtórne (uralit) i inne. Ujawnia wyraźny cios tzw. granitowy rozwinięty w trzech kierunkach. Nierówno- rzadziej równo ziarnisty, drobno- do gruboziarnistego, niekiedy wielko-ziarnisty (pegmatyty) lub porfirowaty. Barwa zróżnicowana szara, bladoróżowa, zielonawa, czerwona, czarna. Tworzy batolity, pnie, małe intruzje, dajki, żyły, nieforemne ławice wśród innych skał i inne.
Odmiany:
- kamień hebrajski (syn. granit napisowy, granit graficzny, runit) - odmiana granitu. Gruboziarnisty z charakterystycznymi przerostami kwarcu i skalenia. Przerosty te obserwowane na płaszczyznach łupliwości skalenia przypominają pismo hebrajskie. Niekiedy zawiera również ziarna lub kryształy granatów, turmalinów, berylu i innych minerałów.
- kristianit - granit biotytowy. Opisany z Kristianii w Norwegii.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Granit Skała magmowa plutoniczna. Szklarska Poręba, Polska
kop. „Skalna Brama”
wymiary: mm
waga: g
2005.07.20/US/084/0.00

 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Granit Skała magmowa plutoniczna. Strzegom, Polska wymiary: mm
waga: g
05.10.28/US/087/D
Dar Pana Mariana Jania z Nowej Rudy

.

Granodioryt - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego dacytu. Składa się głównie z plagioklazów (oligoklaz, rzadziej andezyn) oraz kwarcu przy tylko niewielkim współudziale skaleni alkalicznych (antypertyt, ortoklaz, mikroklin, czasami pertyt lub kryptopertyt). Podrzędnie występują minerały ciemne reprezentowane głównie przez biotyt i hornblendę (niekiedy z reliktami piroksenów). Sporadycznie spotyka się również andaluzyt, cyrkon, diallag, granaty, hipersten, ilmenit, kasyteryt, magnetyt, muskowit, oliwiny, rutyl, turmaliny oraz minerały wtórne. Nierówno- rzadziej równo ziarnisty, drobno- do gruboziarnistego lub porfirowaty. Barwa szara.  Współwystępuje z granitami tworząc jądra, rzadziej części brzeżne w ich intruzjach.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Granodioryt Skała magmowa plutoniczna. Mąkolno, Polska wymiary: mm
waga: g
2005.07.08/US/080/0.00

.

Harzburgit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się głównie z oliwinów (40-90%), ortopiroksenów (10-60%, hipersten, bronzyt lub enstatyt), klinopiroksenów (do 10%), plagioklazów. Spotyka się również  się apatyty, chromity, magnetyt, pikotyt i inne. Przeważnie zserpentynizowany. Drobnoziarnisty. Opisany z Harzburga w Górach Harcu, Niemcy.

.

Hiperstenowy alkalicznoskaleniowy granit - skała magmowa z grupy czarnokitów. Składa się głównie z hiperstenu i skaleni potasowych. W podrzędnych ilościach występują plagioklazy i kwarc.
Odmiany:
- birkremit - granit hiperstenowy. Skała magmowa plutoniczna. Zawiera do 66% skaleni alkalicznych i pirokseny (bronzyt, enstatyt lub hipersten). Opisany z Bjerkreim w Norwegii.

.

Hiperstenowy alkalicznoskaleniowy syenit - skała magmowa z grupy czarnokitów. Składa się głównie z hiperstenu i skaleni alkalicznych. W podrzędnych ilościach występują plagioklazy i kwarc.

.

Hiperstenowy anortozyt - skała magmowa z grupy czarnokitów. Zawiera powyżej 10% mafitów. Składa się głównie z hiperstenu i plagioklazów. W podrzędnych ilościach występują skalenie alkaliczne i kwarc.

.

Hiperstenowy dioryt - skała magmowa z grupy czarnokitów. Zawiera powyżej 10% mafitów. Składa się głównie z hiperstenu i plagioklazów. W podrzędnych ilościach występują skalenie alkaliczne i kwarc.

.

Hiperstenowy granit (czarnokit) - skała magmowa z grupy czarnokitów. Składa się głównie z hiperstenu, kwarcu, skaleni alkalicznych i plagioklazów.
Odmiany:
- farsyndyt - skała magmowa. Składa się z mikroklinu, mikropertytów, oligoklazu i minerałów ciemnych (hipersten, diallag, hornblenda zwyczajna, rzadziej biotyty)stanowiących około 15% objętości skały. Opisany z Farsund w Norwegii.

.

Hiperstenowy granodioryt (opdalit, charno-enderbit) - skała magmowa z grupy czarnokitów.
Odmiany:
- epibugit - zawiera 66-70% wagowych SiO2. Składa się głównie z hiperstenu (8%), kwarcu (25%), skaleni alkalicznych i antypertyty (64%). W podrzędnych ilościach występuje hornblenda, biotyty, kruszce, apatyty i cyrkon.
- sabarowit - zawiera powyżej 70% wagowych SiO2. Składa się z kwarcu, antypertytu i hiperstenu.

.

Hiperstenowy monzodioryt (monzonoryt, jotunit) - skała magmowa z grupy czarnokitów. Składa się głównie z hiperstenu i plagioklazów. W podrzędnych ilościach występują skalenie alkaliczne, kwarc i biotyty.

.

Hiperstenowy monzonit (mangeryt) - skała magmowa z grupy czarnokitów. Składa się głównie z hiperstenu, skaleni alkalicznych i plagioklazów. W podrzędnych ilościach występuje kwarc.

.

Hiperstenowy syenit - skała magmowa z grupy czarnokitów. Składa się głównie z hiperstenu i skaleni alkalicznych. W podrzędnych ilościach występują plagioklazy i kwarc.

.

Hiperstenowy tonalit (enderbit) - skała magmowa z grupy czarnokitów. Składa się głównie z antypertytu, kwarcu, hiperstenu, magnetytu i niekiedy amfibolu (zamiast hornblendy).
Odmiany:
- bugit - zawiera  586-66% wagowych SiO2. Składa się z antypertytu (60%), kwarcu (16%), hiperstenu (18%, kruszców, apatytów, cyrkonu i biotytów.

.

Hornblendowy perydotyt - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się głównie z oliwinów (powyżej 40%) i amfiboli (hornblenda). Struktura średnio i gruboziarnista.

.

Hornblendowy piroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Zawiera do 50% hornblendy.

.

Hornblendyt - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się  głównie hornblendy (90-100%). Może również zawierać do 10% plagioklazów (ogniwo przejściowe do gabra). W podrzędnych ilościach występuje apatyty, biotyty, haüyn, magnetyt, oliwiny, pirokseny, pirop i inne. Tworzy strefy w intruzjach piroksenitów i perydotytów (dunit, harzburgit, lherzolit i wehrlit) lub współwystępuje z nimi tworząc własne ale nieco młodsze od nich intruzje.

UWAGA! Jest to najstarsza skała odsłaniająca się na powierzchni w Polsce.
Jej wiek szacuje się na 1,2 miliarda lat.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Hornblendyt Skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Bystrzyca Górna, Polska wymiary: mm
waga: g
2003.07.08/US/058/0.00

.

Hyalo-enstatytowo-flogopitowy lamproit (veryt) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Hyalo-oliwinowo-diopsydowo-flogopitowy lamproit (fortunit) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Kalciokarbonatyt (sölvit) - skała magmowa z grupy karbonatytów. Składa się w 80-100% kalcytu. W podrzędnych ilościach (do 20%) może występować dolomit i węglany Fe (ankeryt, syderyt).
Odmiany:
- alvikit -  żyłowy odpowiednik kalciokarbonatytu. Składa się prawie wyłącznie ze  średnioziarnistego kalcytu. Opisany z Alvik w Norwegii.

.

Kamptonit - skała magmowa żyłowa, lamprofirowa z grupy lamprofirów. Budowa porfirowa z fenokryształami barkevikitu i kaersutytu (stanowiących łącznie 10% kryształów), biotytów, augitu tytanowego (31%) i oliwinów (9%). Tkwią one w równoziarnistym cieście skalnym złożonym z obrośniętego albitem lub skaleniem potasowym labradoru (47%), hornblendy i oliwinów. Sporadycznie spotyka się magnetyt, apatyty i ilmenit. Tworzy dajki. Napotkany m. in. w Campton Falls w Wielkiej Brytanii.
Odmiany:
- cascadyt - kamptonit ortoklazowy. Skała magmowa żyłowa. Budowa porfirowa z fenokryształami biotytów (16%), rzadziej oliwinów (7%) i augitu (27%). Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym ze anortoklazu (45%z), leucytu (niekiedy nefelinu), lepidomelanu i przeobrażonego w egiryn diopsydu. W podrzędnych ilościach występują apatyty, tytanit, a niekiedy również nefelin i sodalit. Znany z Cascade Creek w Montanie (Stany Zjednoczone).
- cocit - kamptonit leucytowy. Budowa porfirowa z fenokryształami oliwinów (19%) i augitu diopsydowego (36%), oraz drobnymi ziarnami magnetytu, apatytów, biotytów (5%) i leucytu (19%). Tkwią one w mikrokrystalicznym cieście skalnym złożonym z augitu i skalenia potasowego. Tworzy dajkę. Opisany z Coc Pia w Wietnamie.
- damkjernit - odmiana kamptonitu. Budowa porfirowa z fenokryształami oliwinów, barkevikitu i biotytów (24%) oraz otoczonymi obwódkami reakcyjnymi porwakami zbudowanymi z enstatytu, diopsydu, i augitu tytanowego (32%). Tkwią one w cieście skalnym złożonym z ziaren nefelinu (17%) i skalenia potasowego (6%) oraz kryształów piroksenów, biotytów, magnetytu, apatytów, perowskitu, tytanitu, pirytu i innych.  Tworzy dajkę. Opisany z Damkjern w Norwegii.
- espichellit - lamprofir analcymowy. Budowa porfirowa z fenokryształami hornblendy (30%), augitu tytanowego (8%) i zserpentynizowanych oliwinów. Tkwią one w cieście skalnym złożonym z hornblendy, biotytów, labradoru, w obwódkach z sanidynu (48%), magnetytu, kalcytu, oraz zanalcymizowanego szkliwa z mikrolitami sanidynu (9%). Tworzy dajkę. Opisany z Cabo Espichel w Portugalii.
- limburgit diorytowy - kamptonit oliwinowy.
- tamarait - odmiana kamtonitu. Budowa porfirowa z fenokryształami augitu tytanowego, biotytów i oliwinów. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym z augitu, hornblendy, nefelinu, analcymu, plagioklazów, ortoklazu, biotytów, kankrynitu, magnetytu, apatytów i tytanitu. Tworzy żyły. Napotkany na wyspie Tamara w Gwinei.

.

Katungit (kalsilitowo-leucytowo-oliwinowy melilityt) - skała magmowa wulkaniczna, foidowa z grupy kamafugitów. Budowa porfirowa z fenokryształami melilitu (40%) i oliwinów (21%). Tkwią one w kryptokrystalicznym cieście skalnym stanowiącym 22% objętości skały. Składa się ono z leucytu (10%), zeolitów (phillipsyt, natrolit), fluorytu, apatytów, kalsilitu i szkliwa. Rzadziej spotyka się nefelin, perowskit, magnetyt i niekiedy monticelit. Napotkana w wulkanie Katunga w Ugandzie.

.

Kersantyt - skała magmowa żyłowa, lamprofirowa z grupy lamprofirów. Budowa porfirowa z fenokryształami plagioklazów (oligoklaz-andezyn). Tkwią one w drobno- i równo-krystalicznym cieście skalnym złożonym głównie ze schlorytyzowanego biotytu lub  znacznie rzadziej schlorytyzowanego augitu ewentualnie bronzytu. W podrzędnych ilościach występują amfibole (hornblenda), oliwiny, kwarc, magnetyt, ilmenit, apatyty, cyrkon, tytanit, pikotyt, chromit, kalcyt który wypiera plagioklazy oraz ortoklaz. Tworzy  żyły powiązane genetycznie z intruzjami granitów. Znana m. in. z Kersanton we Francji.
Odmiany:
- aschaffit (aszafit) - kersantyt kwarcowy. Skała magmowa żyłowa. Zawiera fenokryształy ortoklazu i prawidłowo wykształconego kwarcu. Opisany z Aschaffenburga w Bawarii (Niemcy).
- autozyt - kersantyt bezkwarcowy.
- hamrongit - kersantyt kwarcowy. Skała magmowa żyłowa. Budowa porfirowa z fenokryształami biotytów (35%), rzadziej listewkowatego andezynu (43%), kwarcu (13%) i pierwotnego kalcytu (9%). Tkwią one w biotytowo-skaleniowym cieście skalnym poprzetykanym magnetytem i apatytami. Tworzy dajkę. Napodkany w fiordzie Hamrång w Szwecji.

.

Kimberlit - skała magmowa lamprofirowa z grupy kimberlitów. Zawiera skorodowane lub obtoczone fenokryształy (wielkości 0,5-10 mm) przeważnie zserpentynizowanego i skarbonatyzowanego oliwinu (dominujący forsteryt), częściowo schlorytyzowanego flogopitu, ilmenitu magnezowego, piropu chromowego, diopsydu chromowego i enstatytu oraz megakryształy (zwykle 1-20 cm, głównie ilmenitu, piropu tytanowego, diopsydu, oliwinu i enstatytu). Tkwią one w pełnokrystalicznym cieście skalnym złożonym z oliwinu drugiej generacji, monticellitu, flogopitu, perowskitu, spineli szeregu magnesiochromit-ulvöspinel, apatytów,  serpentynu lub chlorytu i magnetytu. Spotyka się również kinoshitalit, siarczki Ni, rutyl, piropu wzbogacony w Cr, kalcyt lub dolomit (obfite), ilmenit manganowyo (rzadki) i leucyt (bardzo rzadki). Zawiera ksenolity diamentów i perydotytów granatowych. Napotkany m. in. Kimberley w Republice Południowej Afryki.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Kimberlit Skała magmowa lamprofirowa z grupy kimberlitów. Kimberley, RPA wymiary: mm
waga: g
2001.05.04/US/010/10.00

.

Klinopiroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się prawie wyłącznie z piroksenów jednoskośnych (diopsyd, diallag i inne) przy czym najczęściej jest pod tym względem monomineralna. W podrzędnych ilościach mogą występować oliwiny i plagioklazy.
- cromaltyt - piroksenit melanitowy. Plutoniczna lub hipabisalna odmiana piroksenitu. Składa się głównie z augitu egirynowego (54%), melanitu (19%) i biotytu (15%). W podrzędnych ilościach występują apatyty, ilmenit, perowskit i piryt. Opisany z Cromalt Hills w Szkocji (Wieklka Brytania).
- jacupirangit - klinopiroksenit magnetytowy. Składa się głownie z augitu tytanowego i magnetytu (około 20%). W podrzędnych ilościach mogą występować amfibole, apatyty, biotyty, melanity, mikroklin, nefelin, perowskit, plagioklazy, tytanit, tytanomagnetyt i inne. Gruboziarnisty. Tekstura łupkowa. Opisany z Jacupiranga w Brazylii.
- ostrait - odmiana jacupirangitu zawierająca do 20% spineli chromowych. Opisany z Ostrej Stopki na Uralu (Rosja).
- salitryt - odmiana jacupirangitu. Składa się głównie z klinopiroksenów (diopsyd-egiryn) i tytanitu. Spotyka się również apatyty, mikroklin a niekiedy także anortoklaz i baddeleyit. Opisany z gór Salitre w Brazylii.
- yamaskit - odmiana jakupirangitu zasobna w amfibole.

.

Klinopiroksenowe gabro - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów.  Składa się głównie z plagioklazu i ortopiroksenu z niewielką domieszką klinopiroksenu.

.

Kwarcolit (peracidyt, sileksyt) - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Tworzy się w fazie pegmatytowej lub hydrotermalnej jako końcowy człon segregacji grawitacyjnej różnych typów magm. Nie ma odpowiednika wśród utworów wulkanicznych. Składa się prawie wyłącznie z kwarcu a skalenie alkaliczne i plagioklazy występują co najwyżej w niewielkich ilościach. Ponadto spotyka się serycyt, miki, chloryty, epidoty i inne. Tworzy dajki, pnie, lakkolity i inne formy właściwe intruzywnym skałom magmowym.

.

Kwarcowe gabro - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego bazaltu. Podobne do gabra ale wzbogacone w kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych).

.

Kwarcowe monzogabro - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego bazaltu. Podobne do monzogabra ale wzbogacony w kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych).

.

Kwarcowy alkaliczno-skaleniowy ryolit - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego alkaliczno-skaleniowego granitu. Podobny do ryolitu ale wzbogacony w skalenie alkaliczne (90-100% wszystkich skaleni) a zuborzony w plagioklazy (0-10% wszystkich skaleni). Może zawierać minerały ciemne reprezentowane głównie przez pirokseny i amfibole.

.

Kwarcowy alkaliczno-skaleniowy syenit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego kwarcowego alkaliczno-skaleniowego trachitu. Podobny do syenitu ale wzbogacony w skalenie potasowe (90-100% wszystkich skaleni) i kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych) a zubożony w plagioklazy (0-10% wszystkich skaleni).

.

Kwarcowy alkaliczno-skaleniowy trachit - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego kwarcowego alkaliczno-skaleniowego syenitu. Podobny do trachitu ale wzbogacony w skalenie potasowe (90-100% wszystkich skaleni) i kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych) a zubożony w plagioklazy (0-10% wszystkich skaleni).

.

Kwarcowy anortozyt - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Podobny do anortozytu  ale  wzbogacony w kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych).

.

Kwarcowy dioryt (plagiogranit) - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego andezytu. Podobny do diorytu  ale  wzbogacony w kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych). Zawiera do 10%n minerałów ciemnych.

.

Kwarcowy latyt - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego kwarcowego monzonitu. Podobny do latytu ale wzbogacony w kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych).

.

Kwarcowy monzodioryt - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego andezytu. Podobny do monzodiorytu do ale wzbogacony w kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych). Zawiera 20-50% minerałów ciemnych.

.

Kwarcowy monzonit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik kwarcowego latytu. Podobny do monzonitu ale wzbogacony w kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych).

.

Kwarcowy syenit - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego kwarcowego trachitu. Podobny do syenitu ale wzbogacony w kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych).

.

Kwarcowy trachit - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego kwarcowego syenitu. Podobny do trachitu ale wzbogacony w kwarc (5-20% wszystkich minerałów jasnych).

.

Lapilli - utwór piroklastyczny z grupy piroklastów. Różnego kształtu luźne odłamki zastygłej lawy, szkliwa i pumeksu oraz fragmenty kryształów labradoru, anortoklazu, leucytu, augitu i innych minerałów o wielkości 2-64 milimetrów. Sypkie. Powstaje w wyniku rozdrobnienia wyrzuconej w powietrze całkowicie lub częściowo płynnej lawy lub rozkruszania starszych, zastygłych już law w trakcie erupcji wulkanu.
Odmiany:
- chalazoizyt - elipsoidalne piroklasty o budowie powłokowej i średnicy do 2 centymetrów. Mają przeważnie słabo spojone wnętrze otoczone zwięzłą, często zeszkloną powłoką.
- lapilli akreacyjne (pizolit piroklastyczny) - kuliste i elipsoidalne piroklasty o budowie koncentrycznej. Powstają w wyniku scementowania popiołu wulkanicznego wokół kropli wody pochodzących z deszczu lub z kondensacji pary wodnej uchodzącej z wulkanu. Czasami wykazują ślady toczenia w trakcie którego oklejały się popiołem uzyskując budowę koncentryczną.
- lapilli pumeksowe - różnego kształtu okruchy pumeksu.
- lapilli włosowate - różnego kształtu okruchy szkliwa o budowie włosowatej.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Lapilli Utwór piroklastyczny z grupy piroklastów. Neapol, Włochy
wlk. Wezuwiusz
wymiary: mm
waga: g
2002.04.03/US/034/(0.00)

.

Lapilli tufowe - utwór piroklastyczny z grupy osadów piroklastycznych. Składa się w ponad 75% z przeważnie nie obtoczonego, źle wysortowanego i nie przemytego wodą materiału piroklastycznego o średniej wielkości 2-64 mm (głównie lapilli lokalnie spojone popiołem wulkanicznym). Może również zawierać do 25% zwykłego materiału okruchowego.

.

Latyt - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego monzonitu. Budowa porfirowa z fenokryształami głównie plagioklazów (oligoklaz-andezyn, rzadziej labrador lub sanidyn), skaleni potasowych (anortoklaz) oraz minerałów ciemnych (hornblenda i biotyty, rzadziej diopsyd i oliwiny). Tkwią one w cieście skalnym o podobnym składzie ale młodszej generacji lub w szkliwie przepełnionym mikrolitami oligoklazu, podrzędnie ziarnami apatytów, haüynu, magnetytu, nefelinu i trydymitu a sporadycznie również wydzieleniami kwarcu. Barwa szara w różnych odcieniach.

.

Leucytowo-flogopitowy lamproit (fitzroyit) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Leucytowo-richterytowy lamproit (mamilit) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Leucytowy bazanit - skała magmowa foidowa z grupy skał leucytowych. Składa się głównie z minerałów ciemnych takich jak klinopirokseny, oliwiny (powyżej 10%). Z minerałów jasnych występuje leucyt i plagioklazy. Może również zawierać pewną ilość nefelinu.

.

Leucytowy fonolit (leucytofir) - skała magmowa foidowa z grupy skał leucytowych. Budowa porfirowa z fenokryształami leucytu, augitu egirynowego i haüynu, rzadziej malanitu i sanidynu. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym gównie z nefelinu. W śladowych ilościach występuje tytamnit i apatyty.

.

Leucytowy tefryt (amfigenit)- skała magmowa foidowa z grupy skał leucytowych. Prawie monomineralny. Składa się głównie z leucytu. W niewielkich ilościach zawiera klinopirokseny, plagioklazy i oliwin (do 10%). W Może również zawierać pewną ilość nefelinu.

.

Leucytyt (leumafit) - skała magmowa wulkaniczna, foidowa z grupy skał leucytowych Zawiera leucyt i 40-70% minerałów ciemnych (głównie augitu, powyżej 10% oliwinów i niekiedy melilitów). W podrzędnych ilościach występują amfibole, pirokseny, plagioklazy (labrador-bytownit lub anortyt), biotyt, flogopit, nefelin, apatyty i magnetyt. Budowa porfirowa. Struktura drobnoziarnista.
Odmiany:
- cecilit - leukoleucytyt melilitowy. Skała magmowa wulkaniczna. Zawiera poniżej 40% minerałów ciemnych. Budowa porfirowa z fenokryształami leucytu i augitu stanowiącymi łącznie 42% objętości skały. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym z augitu, nefelinu, oliwinów, anortytu, magnetytu, apatytów oraz leucytu.
- schorenbergit - leukoleucytyt nefelinowy. Skała magmowa wulkaniczna. Zawiera poniżej 40% minerałów ciemnych. Budowa porfirowa z fenokryształami leucytu i noseanu (16%). Tkwią one w cieście skalnym złożonym z leucytu (40%), nefelinu (27%) i egirynu (15%). Sporadycznie spotyka się apatyty i tytanit oraz drobne ilości szkliwa. Opisany z Schorenberg w Niemczech.
- nemit (melaleucytyt) - melaleucytyt zawierający powyżej 40% minerałów ciemnych.
- kajanit - melaleucytyt biotytowy. Skała magmowa wulkaniczna. Zawiera powyżej 40% minerałów ciemnych. Budowa porfirowa z fenokryształami biotytu poprzerastanymi augitem i leucytem (33%) oraz oliwinu. tkwią one w cieście skalnym złożonym z leucytu (22%), diopsydu (37%), oliwinu (5%) i magnetytu.
- albanit - melaleucytyt flogopitowy. Zawiera powyżej 40% minerałów ciemnych. Opisany z Górach Albańskich we Włoszech.
- batukit - melaleucytyt oliwinowy. Skała magmowa wulkaniczna. Zawiera powyżej 40% minerałów ciemnych. Budowa porfirowa z fenokryształami augitu i oliwinu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym z augitu (69%), oliwinu (16%), leucytu (12%), magnetytu (3%) i apatytów. Napotkana m. in. w Batuku na wyspie Celebes ().
- ugandyt (laumafit) - melaleucytyt oliwinowy.  Skała magmowa wulkaniczna. Zawiera powyżej 40% minerałów ciemnych. Budowa porfirowa z fenokryształami augitu (44%), oliwinu (17%) i leucytu (16%). Tkwią one w szkliwie (14%) o składzie anortoklazu, plagioklazów i nefelinu. Spotyka się również apatyty, magnetyt i kalcyt. Opisany z wulkanie Bufumbina w Ugandzie.
- wyomingit - leucytyt flogopitowy.

.

Lherzolit (buchneryt) - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się głównie z oliwinów (40-90%), klinopiroksenów (10-60%, głównie diallag), ortopisoksenów (hipersten, bronzyt) i plagioklazów (do 10%). Spotyka się również apatyty, chromity, hornblenda, granaty, pikotyt, tlenki żelaza i inne. Bywa w znacznym stopniu zserpentynizowany.

.

Mafuryt (oliwinowo-piroksenowy kalsitifit, kalmafit) - skała magmowa wulkaniczna, foidowa z grupy kamafugitów. Budowa porfirowa z fenokryształami oliwinów, augitu i perowskitu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym z kalsilitu i szkliwa. Napotkana w Mafura w Ugandzie.

.

Magnesiokarbonatyt (karbonatyt dolomitowy, beforsyt) - skała magmowa z grupy karbonatytów. Budowa porfirowa z fenokryształami dolomitu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym głównie z drobnoziarnistego dolomitu któremu towarzyszą węglany Fe (syderyt, ankeryt) i podrzędnie kalcyt. Spotyka się również baryt, biotyt, ilmenit i pirotyn.

.

Melanefelinit (ankaratryt) - skała magmowa wulkaniczna, foidowa z grupy nefelinitów. Zawiera powyżej 70% minerałów ciemnych.
Odmiany:
- onkilonit - melanefelinit oliwinowo-leucytowy. Burowa porfirowa z fenokryształami oliwinów, augitu tytanowego, nefelinu i leucytu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym z oliwinów, augitu tytanowego, nefelinu, leucytu, magnetytu, apatytów, perowskitu, tytanitu i kalcytu.

.

Melilitolit - skała magmowa foidowa z grupy melilitolitów pochodzenia plutonicznego ale może również powstawać na drodze metasomatozy. Składa się prawie wyłącznie z melilitów. W podrzędnych ilościach mogą występować oliwiny, klinopirokseny, biotyty, nefelin, haüyn i apatyty. Ciemnoszary do prawie czarnego. Budowa najczęściej średnioziarnista. Tekstura masywna, bezładna.
Odmiany:
- okait - mikromelilitolit haüynowy. Skła magmowa żyłowa. Składa się głównie z melilitów (55%), haüynu (21%) i biotytu (8%). W podrzędnych ilościach może występować nefelin. Sporadycznie i w niewielkich ilościach spotyka się magnetyt, apatyty, perowskit, kankrynit, kalcyt, piryt, prehnit i zeolity. Budowa bezładnie ziarnista o różnym stopniu wykształcenia ziaren mineralnych. Opisany z Oka Hills w Kanadzie.
- turijait (binemelit) - melilitolit biotytowo-nefelinowy. Skała magmowa plutoniczna. Składa się głównie (70-90%) z melilitów, biotytów i melanitu. W podrzędnych ilościach występuje nefelin, apatyty, perowskit, magnetyt i kalcyt. Budowa ziarnista, ze słabo widoczną teksturą równoległą.

.

Melilitonośny perydotyt - skała magmowa foidowa z grupy melilitolitów. Składa się głównie z oliwinów. W podrzędnych ilościach mogą występować melility (poniżej 10%) i pirokseny.

.

Melilitonośny piroksenit - skała magmowa foidowa z grupy melilitolitów. Składa się głównie z piroksenów. W podrzędnych ilościach mogą występować melility (poniżej 10%) i oliwiny.

.

Melilityt (melmafit) - skała magmowa foidowa z grupy melilitytów pochodzenia wulkanicznego. Składa się głównie z melilitów. W podrzędnych ilościach mogą występować pirokseny, oliwiny, magnetyt, perowskit, epidoty, biotyty, leucyt i nefelin. Budowa porfirowa z fenokryształami augitu tytanowego i melilitu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym głównie z melilitów którym w podrzędnych ilościach towarzyszy magnetyt, perowskit i epidoty. Szary do ciemnoszarego. Tekstura porowata, bezładna, niekiedy kierunkowa.
Odmiany:
- coppaelit - melilityt biotytowy. Skała magmowa wulkaniczna. Budowa porfirowa z drobnymi fenokryształami diopsydu (35%). Tkwią one w cieście skalnym zbudowanym głównie z melilitu (33%), diopsydu i biotytów (prawie 30%). Sporadycznie spotyka się apatyty, perowskit i magnetyt. Opisany z Coppaeli we Włoszech.

.

Minetta - skała magmowa żyłowa, lamprofirowa z grupy lamprofirów. Budowa porfirowa z fenokryształami głównie flogopitu, mniej licznego ortoklazu, labradoru i augitu diopsydowego oraz rzadkich zserpentynizowanych oliwinów. Tkwią one w drobno- i średnioziarnistym cieście skalnym złożonym głównie z sanidynu któremu w mniejszych ilościach towarzyszy oligoklaz, hornblenda, biotyty glinowe, kwarc, apatyty, tytanomagnetyt, magnesiochromit, ilmenit, tytanit, kalcyt, cyrkon i piryt.
Odmiany:
- raabsyt - minetta hornblendowa. Skała magmowa żyłowa. Budowa porfirowa z fenokryształami biotytów (23%) oraz pseudomorfozami minerałów wtórnych po oliwinie i niekiedy diopsydzie (6%). Tkwią one w cieście skalnym złożonym z mikroklinu (35%), hornblendy alkalicznej (30%), apatytów, tlenków żelaza, tytanitu i pirytu. Znany z Raabs w Austrii.
- pikrofir łyszczykowy - minetta augitowa. Skała magmowa żyłowa. Składa się głównie z flogopitu, piroksenów, oliwinów, magnetytu i niewielkiej ilości ciasta skalnego. Budowa drobnoziarnista.
- kamperyt - minetta biotytowa. Skała magmowa żyłowa. Składa się z ortoklazu i oligoklazu spojonych biotytami poprzetykanymi apatytami i tlenkami żelaza. Budowa drobno- i średnioziarnista. Tworzy dajkę. Znany z Kamperhough w Norwegii.

.

Monchikit - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamprofirów. Budowa porfirowa z nielicznymi fenokryształami augitu tytanowego, amfiboli (barkevikit, kearsutyt), oliwinów, niekiedy biotytu, haüynu. Tkwią one w szkliwie o składzie labradoru, nefelinu, niekiedy leucytu, przepełnionym mikrolitami piroksenów, amfiboli, magnetytu, apatytów, węglanów, zeolitów, analcymu, melilitów i sodalitu. Tworzy dajki. Opisany z Caldas de Monchique w Portugali.
Odmiany:
- ouachityt - melanokratyczny monchikit biotytowy. Budowa porfirowa z fenokryształami biotytu i/lub augitu tytanowego a niekiedy również hornblendy (zamiast augitu), melanitu. Tkwią one w szkliwie o składzie odpowiadającym w 90% andezynowi ale przeobrażonym w analcym zawierającym drobne ziarna tlenków żelaza, apatytów, tytanitu, pirytu i kalcytu. Niekiedy zamiast szkliwa występuje ciasto skalne złożone głównie z nefelinu. Tworzy dajki. Opisany z paśmie górskim Ouchaita w Arkansas (Stany Zjednoczone).
- giumarryt - monchikit amfibolowy. Budowa porfirowa z z fenokryształami augitu tytanowego i hornblendy (35%). Tkwią one w szklistym cieście skalnym (55%) z mikrolitami piroksenów, hornblendy i plagioklazów. Sporadycznie spotyka się apatyty i tlenki żelaza. Opisany z Giumarra na Sycylii (Włochy).
- fourchit - monchikit bezoliwinowy, monchikit augitowy. Budowa porfirowa z fenokryształami augitu tytanowego (60%). Tkwią one w przeobrażonym szkliwie o składzie analcymu. Opisany z Fourch Mts w Arkansas (Stany Zjednoczone).
- heptoryt - monchikit haüynowy. Budowa porfirowa z fenokryształami augitu tytanowego, barkevikitu, biotytu oraz nielicznych oliwinów, labradoru i migdałów składających się głównie z kalcytu i serpentynitu. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złozonym z hornblendy, haüynu, tlenków żelaza, apatytów oraz szkliwa (46%) przepełnionego mikrolitami labradoru. Tworzy dajkę. Opisany z Siebengebirge w Niemczech.
- farrisyt - monchikit melilitowy. Drobnoziarnisty ze słabo zaznaczoną budową porfirową. Składa się głównie z melilitów (35%), barkevikitu (33%), augitu diopsydowego (24%). W podrzędnych ilościach występują biotyty (5%), oliwiny (1%), tlenki żelaza i apatyty. Tworzy dajkę. Napotkana nad jeziorem Farris w Norwegii.
- sodalitofir - monchikit sodalitowy.
- hyalomonchikit - monchikit z duża zawartością szkliwa.

.

Monzodioryt - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego andezytu. Zawiera poniżej 50% plagioklazów i 20-50% minerałów ciemnych.
UWAGA!!! W miarę możliwości słowo foidowy powinno być tu zastąpione nazwą najbardziej obficie występującego skaleniowca.
Odmiany:
Essexyt - nefelinowy monzodioryt lub nefelinowe monzogabro. Zawiera głównie plagioklazy (andezyn-labrador), nefelin, analcym, sodalit i kanktynit. W podrzędnych ilościach występują amfibole, pirokseny (barkevikit, augit, egiryn), sanidyn, biotyt i oliwin, niekiedy haüyn a w śladowych apatyt, ilmenit i tytanit. Tworzy pnie i żyły. Struktura średnioziarnista lub gruboziarnista.

.

Monzogabro - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego bazaltu. Zawiera powyżej 50% plagioklazów.
UWAGA!!! W miarę możliwości słowo foidowy powinno być tu zastąpione nazwą najbardziej obficie występującego skaleniowca.
Odmiany:
Essexyt - nefelinowy monzodioryt lub nefelinowe monzogabro. Zawiera głównie plagioklazy (andezyn-labrador), nefelin, analcym, sodalit i kanktynit. W podrzędnych ilościach występują amfibole, pirokseny (barkevikit, augit, egiryn), sanidyn, biotyt i oliwin, niekiedy haüyn a w śladowych apatyt, ilmenit i tytanit. Tworzy pnie i żyły. Struktura średnioziarnista lub gruboziarnista.

.

Monzonit (gabro ortoklazowe, gabro syenitowe, gabrosyenit) - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Zawiera w prawie równych ilościach skalenie alkaliczne i plagioklazy (oligoklaz-andezyn) oraz 15-45% minerałów ciemnych (augit, diopsyd, hornblenda, biotyty, rzadziej hipersten i oliwiny). W podrzędnych ilościach występują kwarc, niekiedy magnetyt. Sporadycznie spotyka się apatyt, tlenki żelaza, tytanit, spinel chromowy, piryt, cyrkon i allanit. Drobnoziarnisty lub średnioziarnisty. Tworzy małe samodzielne intruzje lub facje w brzeżnych częściach intruzji granitu.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Monzonit Skała magmowa plutoniczna. Mąkolno, Polska wymiary: mm
waga: g
2005.07.08/US/081/0.00

.

Mułowiec tufitowy - skała piroklastyczno-epiklastyczna z grupy tufitów. Składa się w 25-75% z mniej lub bardziej zaokrąglonego materiału piroklastycznego o średniej wielkości  poniżej 62 μm (mieszanina drobno-okruchowego popiołu wulkanicznego i drobnoziarnistego tufu). Może również zawierać 25-75% zwykłego materiału okruchowego.

.

Natrokarbonatyt - skała magmowa z grupy karbonatytów. Składa się głównie z węglanów Na-K oraz Ca. Tworzy formy żyłowe. Opisany z wulkanu Oldoinyo Lengai w Tanzanii.

.

Nefelinit - skała magmowa wulkaniczna, foidowa z grupy nefelinitów. Jest zwykle mylony z bazaltem. Budowa porfirowa z fenokryształami augitu tytanowego (40-70%) i nefelinu. Tkwią one w szkliwie o składzie skalenia alkalicznego, sanidynu i nefelinu. Niekiedy większych ilościach występuje haüyn (do 14%), leucyt (do 15%), monticellit (do 27%),i melility (do 20%), nosean a sporadycznie również oliwin (do 7%) i sanidyn (do 10%. Sporadycznie spotyka się amfibole, pirokseny i biotyt, a niekiedy również niewielkie ilości plagioklazów. Struktura drobnoziarnista. Barwa czarna.
Odmiany:
- etindyt - nefelinit leucytowy. Skała magmowa wulkaniczna. Podobny do murinitu ale nie zawiera oliwinów. Budowa porfirowa z fenokryształami augitu tytanowego (42%) i nefelinu (29%). Tkwią one w skrytokrystalicznym cieście skalnym złożonym z leucytu (do 15%), nefelinu i augitu. Spotyka się również perowskit, tytanit, magnetyt, apatyty i kalcyt. Opisany z wulkanie Etinde w Kamerunie.
- grazinit - fonolitowy nefelinit. Skała magmowa wulkaniczna. Budowa porfirowa z fenokryształami nefelinu i augitu z obwódkami egirynu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym z  z analcymu, augitu egirynowego, nefelinu i sanidynu. Sporadycznie spotyka się apatyty, magnetyt i tytanit.

.

Noryt - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Składa się głównie plagioklazów (labrador) i ortopiroksenów (hipersten, bronzyt, enstatyt niekiedy zmieniony w bastyt). Może również zawierać do 10% klinopiroksenów (diallag i augit). W podrzędnych ilościach mogą występować amfibole, anortozyt, biotyty, ilmenit, kordieryt, kwarc, miki, magnetyt, oliwiny, ortoklaz, pirotyn,  uralit i inne. Spotyka się również apatyty, granaty, korund, pikotyt i inne. Gruboziarnisty lub średnioziarnisty. Barwa ciemnozielona lub czarna.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Noryt Skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Szlinokiemie, Polska wymiary: mm
waga: g
2000.10.22/US/007/D
Dar pana Piotra Guta z Warszawy

.

Oliwinonośne gabro - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Składa się z piroksenów i plagioklazów. W podrzędnych ilościach występuje oliwin.

.

Oliwinowo-diopsydowo-richterytowy madupitowy lamproit (juinillit) - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamproitów.

.

Oliwinowo-hornblendowy piroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się głównie z piroksenów. Zawiera też do 50% hornblendy. W podrzędnych ilościach występują oliwiny.

.

Oliwinowo-piroksenowy hornblendyt - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Ogniwo pośrednie pomiędzy hornblendytem i perydotytami (dunit, harzburgit, lherzolit i wehrlit). Składa się głównie z hornblendy (do 90%) oraz z powyżej 10% oliwinów i piroksenów. Może również zawierać do 10% plagioklazów (ogniwo przejściowe do gabra).

.

Oliwinowo-piroksenowy melilitolit - skała magmowa foidowa z grupy melilitolitów pochodzenia plutonicznego. Składa się głównie z melilitu ale zawiera również powyżej 10% klinopiroksenów (augit) i oliwinów. W podrzędnych ilościach mogą występować biotyty, magnetyt, kalcyt, apatyty i kankrynit. Sporadycznie spotyka się granaty. Budowa bezładnie ziarnista o różnym stopniu wykształcenia ziaren mineralnych.

.

Oliwinowy hornblendyt - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Ogniwo pośrednie pomiędzy hornblendytem i dunitem. Zawiera powyżej 10% oliwinów. Może również zawierać do 10% plagioklazów (ogniwo przejściowe do gabra).

.

Oliwinowy klinopiroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Zawiera 10-40% oliwinów.

.

Oliwinowy melilitolit (kugdyt) - skała magmowa foidowa z grupy melilitolitów pochodzenia plutonicznego. Składa się głównie z melilitu ale zawiera również powyżej 10% oliwinów. W podrzędnych ilościach mogą występować pirokseny, tytanomagnetyt, augit. Sporadycznie spotyka się nefelin i minerały wtórne (flogopit, perowskit, kankrynit i inne). Budowa bezładnie ziarnista o różnym stopniu wykształcenia ziaren mineralnych. Opisany z Kugda na Syberii (Rosja).

.

Oliwinowy melilityt (katungit) - skała magmowa foidowa z grupy melilitolitów pochodzenia wulkanicznego. Składa się głównie z melilitów. Zawiera również powyżej 10% oliwinów. W niewielkich ilościach mogą występować pirokseny. Budowa porfirowa z fenokryształami melilitów (40%) i oliwinów (21%). Tkwią one w kryptokrystalicznym cieście skalnym stanowiącym 22% objętości skały złożonym z leucytu (do 10%), zeolitów (phillipsyt, natrolit), fluorytu i apatytów. Sporadycznie spotyka się nefelin, perowskit, magnetyt i niekiedy monticelit. Opisany z wulkanie Katunga w Ugandzie.

.

Oliwinowy noryt - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Ogniwo pośrednie między norytem, trokkolitem i szeregiem harzburgit-websteryt. Składa się głównie z hiperstenu, labradoru i oliwinów.

.

Oliwinowy ortopiroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Zawiera 10-40% oliwinów.

.

Oliwinowy piroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych.

.

Oliwinowy websteryt - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych.

.

Orangeit - skała magmowa lamprofirowa z grupy kimberlitów. Zawiera duże kryształy flogopitu i zaokrąglone kryształy oliwinu. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym z mik szeregu flogopit-tetraferriflogopit, oliwinów, diopsydu (zwykle o budowie strefowej), egirynu Ti, spineli z szeregu magneziochromit-magnetyt tytanonośny (rzadkie), perowskitu (rzadki), apatytów (obfite), monacytu, daqingshamitu, minerałów z grupy hollandytu, rutylu Nb-Mn, ilmenitu manganonośnego. Spotyka się również kalcyt, dolomit, ancylit, witheryt, norsetyt, serpentyny, sanidynu (rzadki), richterytu-K (rzadki), wadeit, cyrkon, kimzeyit, baryt i leucyt (rzadko pseudomorfozy).  Zawiera ksenolity diamentów.

.

Ortopiroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się prawie wyłącznie z piroksenów rombowych (bronzyt, enstatyt, hipersten i inne) przy czym najczęściej jest pod tym względem monomineralna. W podrzędnych ilościach mogą występować oliwiny i plagioklazy.
Odmiany:
- koswit - klinopiroksenit magnetytowy. Składa się głównie z diopsydu i  oliwinów (około 20%). W podrzędnych ilościach występuje magnetyt (7%) który cementuje pozostałe składniki skały. Spotyka się również  hornblendę i spinele chromowe. Opisany z Koswinskiego Kamienia na Uralu (Rosja).

.

Ortopiroksenowy noryt - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Składa się głównie z plagioklazu i klinopiroksenu z niewielką domieszką ortopiroksenu.

.

Piaskowiec tufitowy - utwór piroklastyczny z grupy osadów piroklastyczno-epiklastycznych. Składa się w 25-75% z mniej lub bardziej zaokrąglonego materiału piroklastycznego o średniej wielkości od 62 μm do 2 mm (mieszanina grubo-okruchowego popiołu wulkanicznego i gruboziarnistego tufu). Może również zawierać 25-75% zwykłego materiału okruchowego.

.

Piroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Ogniwo pośrednie pomiędzy skałami ultramaficznymi i gabroidami. Składa się w 60-100% z ortopiroksenów (bronzyt, enstatyt, hipersten i inne) i klinopitoksenów (diallag, diopsyd i inne) oraz  0-40% z oliwinów. W podrzędnych ilościach mogą występować apatyty, amfibole (hornblenda), biotyty, chromity, enstatyt, granaty, jadeit, ilmenit, kalcyt, leucyt, magnetyt, melanit, plagioklazy, serpentyny, siarczki i spinele. Struktura ziarnista. Niekiedy wykazują budowę porfirową. Barwa brunatno-czarna.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Piroksenit Skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Bystrzyca Górna, Polska wymiary: mm
waga: g
2001.08.09/US/023/0.00

.

Piroksenowo-hornblendowy perydotyt - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się głównie z oliwinów (40-90%) zwykle w różnym stopniu przeobrażonych w serpentyny. W podrzędnych ilościach występują pirokseny (augit, bronzyt, diallag, enstatyt, hipersten), amfibole (hornblenda) i plagioklazy, a niekiedy również aktynolit, antofyllit, biotyty, flogopit, granaty, miki, melilit, pirotyn, salit, siarczki Cu, Fe, Ni, talk i inne. Ponadto spotyka się apatyty, chromity, ilmenit, korund, magnetyt, tytanomagnetyt itp. Średnio- do gruboziarnistego. Niekiedy wykazuje budowę porfirową. Barwa zielonawo-czarna do czarnej. Tworzy batolity.
Odmiany:
- griquait (grykwait) - perydotyt granatowy. Gruboziarnisty. Składa się głownie z granatów (52%) i piroksenów (39%). W podrzędnych ilościach występuje oliwin (9%) i flogopit). Tworzy okrągławe ksenolity w kimberlitach, lherzolitach oraz bazaltach. Opisany z Griqualand w Transwalu (RPA).
- pikeit - perydotyt flogopitowy. Budowa porfirowa z fenokryształami częściowo zserpentynizowanego oliwinu (35%) otulonymi drobnoziarnistym flogopitem w którego skupieniach tkwią z kolei ziarna augitu, magnetytu, perowskitu i innych pobocznych minerałów. Występuje w formie intruzji w Pike Country w Arkansas (Stany Zjednoczone).

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Perydotyt Skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Lubachów, Polska wymiary: mm
waga: g
2001.08.09/US/025/0.00

 

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Perydotyt Skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych (częściowo zserpentynizowany). Ratbor, Czechy wymiary: mm
waga: g
2003.07.10/US/059/0.00

.

Piroksenowo-oliwinowy melilitolit - skała magmowa foidowa z grupy melilitolitów. Składa się głównie z melilitów i oliwinów. W podrzędnych ilościach występują klinopirokseny.

.

Piroksenowy hornblendyt - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Ogniwo pośrednie pomiędzy hornblendytem i perydotytami (dunit, harzburgit, lherzolit i wehrlit). Zawiera powyżej 10% piroksenów.

.

Piroksenowy melilitolit (uncompahgryt, dimelit) - skała magmowa foidowa z grupy melilitolitów pochodzenia plutonicznego. Składa się głównie z melilitu ale zawiera również powyżej 10% klinopiroksenów (augit). W podrzędnych ilościach mogą występować oliwiny, biotyty, magnetyt, kalcyt, apatyty i kankrynit. Sporadycznie spotyka się granaty. Budowa bezładnie ziarnista o różnym stopniu wykształcenia ziaren mineralnych.

.

Piroksenowy perydotyt - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się głównie z oliwinów (powyżej 40%) zwykle w różnym stopniu przeobrażonych w serpentyny i piroksenów (do 60% - augit, bronzyt, diallag, enstatyt, hipersten). W podrzędnych ilościach występują amfibole (hornblenda) i plagioklazy, a niekiedy również aktynolit, antofyllit, biotyty, flogopit, granaty, miki, melilit, pirotyn, salit, siarczki Cu, Fe, Ni, talk i inne. Ponadto spotyka się apatyty, chromity, ilmenit, korund, magnetyt, tytanomagnetyt itp. Średnio- do gruboziarnistego. Niekiedy wykazuje budowę porfirową. Barwa zielonawo-czarna do czarnej

.

Plagioklazonośny dunit - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Zawiera do 10% plagioklazów.

.

Plagioklazonośny harzburgit - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Zawiera do 10% plagioklazów.

.

Plagioklazonośny klinopiroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Zawiera do 10% plagioklazów.

.

Plagioklazonośny oliwinowy klinopiroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Zawiera do 10% plagioklazów.

.

Plagioklazonośny oliwinowy ortopiroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Zawiera do 10% plagioklazów.

.

Plagioklazonośny ortopiroksenit - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Zawiera do 10% plagioklazów.

.

Plagioklazonośny websteryt - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Zawiera do 10% plagioklazów.

.

Plagioklazonośny wehrlit - skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Zawiera do 10% plagioklazów.

.

Polzenit - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamprofirów. Budowa porfirowa z fenokryształami melilitów i flogopitu, rzadziej augitu tytanowego i oliwinów, niekiedy lazuryt i monticellitu. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście złożonym z melilitów, flogopitu, augitu tytanowego i oliwinów. W podrzędnych ilościach występuje magnesiochromit, magnetyt tytanowy, monticellit, diopsyd glinowy, perowskit, apatyty, kalcyt i ilmenit manganowy. Zawartość ponad 10% z melilitu może wskazywać że w rzeczywistości jest  odmianą skal melilitowych.
Odmiany:
- modlibovit - polzenit oliwinowo-lazurytowy. Budowa porfirowa z fenokrzyształami oliwinów, melilitów, lazurytu, rzadziej flogopitu. Tkwią one w cieście skalnym o składzie nefelinu. Sporadycznie spotyka się perowskit, apatyty i augit tytanowy. Opisany z Modlibohovie w Czechach.
- vesecyt - polzenit monticellitowy.
- luchit - odmiana polzenitu. Zbudowany głównie z andezynu, hornblendy i ortoklazu. Sporadycznie spotyka się kwarc, biotyty, apatyt i tlenki żelaza. Gruboziarnisty. Tworzy żyły. Opisany z Luciberg w Odenwaldzie (Niemcy).
- bergalit - odmiana polzenitu. Budowa porfirowa z fenokryształami melilitu (35%), haüynu (20%), biotytów (13%), rzadziej augitu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym z melilitu, haüynu, biotytów, nefelinu (10%), augitu, magnetytu, perowskitu, apatytów, szkliwa (15%) i wtórnego kalcytu. Opisany z Kaisersthul w Badenii (Niemcy).

.

Popiół wulkaniczny - utwór piroklastyczny z grupy piroklastów. Różnego kształtu luźne odłamki zastygłej lawy, szkliwa i pumeksu oraz fragmenty kryształów labradoru, anortoklazu, leucytu, augitu i innych minerałów o wielkości poniżej 2 mm. Sypki. Powstaje w wyniku rozdrobnienia wyrzuconej w powietrze całkowicie lub częściowo płynnej lawy lub rozkruszania starszych, zastygłych już law w trakcie erupcji wulkanu.
Odmiany:
- popiół wulkaniczny grubookruchowy (piasek wulkaniczny) - składa się z okruchów o średniej wielkości od 62 μm do 2 mm.
- popiół wulkaniczny drobnookruchowy (pył wulkaniczny) - składa się z okruchów o średniej wielkości poniżej 62 μm.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Lahar Utwór piroklastyczny z grupy piroklastów. Herakulum, Włochy
wlk. Wezuwiusz
wymiary: mm
waga: g
2002.04.03/US/035/(0.00)

.

Ryolit (liparyt, porfir felzytowy) - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego granitu. Budowa porfirowa z fenokryształami (do 90% objętości skały ale zwykle skorodowanymi) głównie skaleni potasowych (sanidyn lub mikroklin, ortoklaz i mikropertyt), plagioklazów (oligoklaz lub albit) oraz kwarcu, podrzędnie minerałów ciemnych reprezentowanych głównie przez biotyty, pirokseny (augit, diopsyd, hipersten), hornblendę, przeobrażone oliwiny i cordieryt a sporadycznie również apatyty, muskowit i tlenki żelaza. Tkwią one w cieście skalnym o podobnym składzie w którym dodatkowo spotyka się wtórny piemontyt i inne. Barwa różowawa, czerwonawa lub szara. Tworzy kopuły lawowe, sille i pokrywy lawowe.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Porfir (odm. ryolitu) Wielisław Złotoryjski, Polska
kłm. Organy Wielisławskie
wymiary: mm
waga: g
2001.08.06/US/021/0.00

 

         

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Porfir (odm. ryolitu) Wielisław Złotoryjski, Polska
kłm. Organy Wielisławskie
wymiary: mm
waga: g
2008.12.09/US/131/0.00

.

Sannait - skała magmowa, żyłowa lamprofirowa z grupy lamprofirów. Budowa porfirowa z fenokryształami barkevikitu (12%), z obwódkami biotytów. Niekiedy towarzyszy mu augit (14%) z obwódkami egirynu. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym z ortoklazu (29%), albitu, egirynu (7%), kalcytu (11%) i pseudomorfoz mik po nefelinie (5%). Sporadycznie spotyka się apatyty, tytanit, anataz, ilmenit i piryt. Wypełnia kanały powulkaniczne. Opisany z Sannavand w Norwegii.

.

Spessartyt - skała magmowa lamprofirowa z grupy lamprofirów. Skała magmowa żyłowa. Budowa porfirowa z fenokryształami tabliczkowego plagioklazu (andezyn-oligoklaz), hornblendy, rzadziej augitu diopsydowego (niekiedy zuralityzowanego). Tkwią one w drobno- i równoziarnistym cieście skalnym złożonym ze schlorytyzowanych biotytów, oliwinów, tlenków żelaza, apatytów oraz mozaikowo poprzerastanych ortoklazu i kwarcu. Tworzy żyły. Opisany z paśmie górskim Spessart w Niemczech.
Odmiany:
- garewait (porfirowy perydotyt) - odmiana spessartytu. Budowa porfirowa z fenokryształami skorodowanego diopsydu (42%). Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym z oliwinów i piroksenów (stanowiących razem 42% jego masy), labradoru (9%) oraz magnetytu, chromitu i zielonego spinelu. Tworzy żyły. Napotkany nad rzeką Garewaja na Uralu (Rosja).
- histerobaz - spessartyt proterobazowy. Skała magmowa żyłowa. Składa się z andezynu i brunatnej hornblendy. W podrzędnych ilościach występuje augit, biotyty, mozaiki ortoklazowo-kwarcowej, magnetytu, apatytów i pirytu.

.

Syenit (sjenit, sienit) - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego trachitu. Składa się głównie ze skaleni potasowych i plagioklazów (albit lub oligoklaz, niekiedy anortyt) przy co najwyżej niewielkim współudziale kwarc. W podrzędnych ilościach występują minerały ciemne reprezentowane głównie przez amfibole (hornblenda, riebeckit), biotyty i pirokseny (augit, diallag, diopsyd, enstatyt, hipersten). Spotyka się również również foidy (analcym, haüyn, kankrynit, leucyt, nefelin, nosean, sodalit), allanit, cyrkon, egiryn, eudialit, ilmenit, kalcyt, katapleit, korund, magnetyt, melanit, miki, oliwiny, pistacyt, pseudoleucyt, rutyl, tytanit, uralit i inne. Przeważnie średnioziarnisty. Barwa ciemnoszara lub czarna.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Syenit Skała magmowa plutoniczna. Przedborowa, Polska wymiary: mm
waga: g
2005.10.28/US/086/D

 

    

         

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Syenit Skała magmowa plutoniczna. Przedborowa, Polska wymiary: mm
waga: g
2008.12.08/US/128/0.00

.

Tefryt - skała magmowa wulkaniczna. Odpowiednik plutonicznego foidowego (nefelinowego) gabra głównego szeregu. Często mylony z bazanitem od którego różni się mniejszą zawartością oliwinów (poniżej 5%) i minerałów ciemnych. Budowa porfirowa z fenokryształami głównie plagioklazów (labrador lub bytownit, rzadziej anortyt, najczęściej wykształconymi w formie tabliczek), foidów (analcym, haüyn, leucyt, nefelin, nosean i sodalit, często jednak przeobrażone w zeolity np. filipsyt i skapolity) i minerałów ciemnych  (augit bazaltowy, augit egirynowy, hornblenda bazaltowa, arfvedsonit, biotyty i oliwinów. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym (stanowi tylko niewielką część objętości skały) o podobnym składzie ale młodszej generacji, w którym dodatkowo jeszcze pojawiają się skalenie potasowe, melanit, perowskit, spinele chromowe, tytanit, rzadziej szkliwo. Najczęściej migdałowcowy. Barwa ciemnoszara. Tworzy pokrywy i potoki lawowe.
UWAGA!!! W miarę możliwości przed słowem tefryt powinna być podana nazwa głównego minerału foidowego, np. leucytowy tefryt.
Odmiany:
- amfigenit - tefryt leucytowy. Nazwa zdyskredytowana.
- augityt - tefryt nefelinowy. Budowa porfirowa z fenokryształami augitu tytanowego (40%) oraz pojedynczymi ziarnami amfiboli. Tkwią one w cieście skalnym złożonym z analcymu lub w szkliwie (55%) o składzie nefelinu, poprzetykanym mikrolitami apatytów, haüynu, ilmenitu i magnetytu.
- dancalit - tefryt analcymowy. Budowa porfirowa z fenokryształami plagioklazów (andezyt-oligoklaz), skorodowanego barkevikitu i obrośniętego egirynem augitu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym oligoklazu (drobne listewki), analcymu (wypełnia wolne przestrzenie pomiędzy listewkami oligoklazu), apatytów i tlenków żelaza. Opisany z Dancala w Etiopii.

.

Tefrytowy foidyt - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznych foidolitów. Składa się głównie z foidów (nefelin i leucyt, rzadziej inne). W podrzędnych ilościach występują skalenie alkaliczne a sporadycznie plagioklazy. Zawiera również 30-60% minerałów ciemnych.
UWAGA!!! W miarę możliwości słowo foidyt powinno być zastąpione nazwą głównego minerału foidowego, np. tefrytowy nefelinit.

.

Tefrytowy fonolit (tefryfonolit, plagiofonolit) - skała magmowa z grupy skał foidowych. Składa się z foidytów (10-60%), skaleni alkalicznych i tylko nieznacznie ustępujących im ilością plagioklazów. W znacznych ilościach występują również minerały ciemne.
Odmiany:
- columbretyt (kolumbretyt, tefrytowy trachit, leucytowy tautiryt) - budowa porfirowa z fenokryształami sanidynu, augitu i hornblendy oraz małymi tabliczkowymi kryształami andezynu. Tkwią one w cieście skalnym przepełnionym mikrolitami skorodowanego oligoklazu z zatokami wypełnionymi analcymem. W podrzędnych ilościach występuje augit, biotyt, leucyt i magnetyt. Napotkany na wyspach Columbrete (Hiszpania).
- marienbergit - fonolit natrolitowy. Budowa porfirowa z fenokryształami głównie sanidynu, andezynu, augitu, oraz występujących w niewielkich ilościach zresorbowanej hornblendy i biotytów. Tkwią one w drobnoziarnistym cieście skalnym złożonym z augitu, magnetytu, natrolitu, sanidynu i sodalitu które wypełnia wolne przestrzenie między fenokryształami. Natrolit może tworzyć promieniste skupienia stanowiące niekiedy nawet 20-30% tła. Opisany z Usti nad Łabą w Czechach.

.

Tefrytowy leucytyt (braccianit) - skała magmowa wulkaniczna, foidowa z grupy skał leucytowych. Składa się z klinopiroksenów (augit), leucytu, plagioklazów (anortyt) i sanidynu. W podrzędnych ilościach może występować magnetyt, nefelin, oliwin. Napotkany nad jeziorem Bracciano we Włoszech.

.

Tonalit (syn. dioryt kwarcowy) - skała magmowa plutoniczna głównego szeregu. Odpowiednik wulkanicznego dacytu. Składa się głównie z plagioklazów (skorodowane kryształy szeregu labrador-bytownit otoczone obwódkami andezynu) i kwarcu. Skalenie alkaliczne (ortoklaz, mikroklin, antypertyt) występują tylko w niewielkich ilościach. Znaczny udział (zwykle 10-40%) mają natomiast minerały ciemne reprezentowane głównie przez występujące prawie w równych ilościach biotyty i hornblendę (niekiedy z reliktami piroksenów) a sporadycznie także klinopirokseny (augit, diallag). Ponadto spotyka się apatyty, cyrkon, egiryn, granaty, hipersten, ilmenit, magnetyt, oliwiny, tytanit i inne. Budowa ziarnista przy czym kwarc jako najmłodszy tworzy wydzielenia w wolnych przestrzeniach pomiędzy ziarnami innych minerałów. Barwa szara do ciemnoszarej. Niekiedy cętkowany. Tworzy duże samodzielne masywy lub facje brzeżne intruzji granitowych.
Odmiany:
- trondhjemit - odmiana tonalitu. Składa się głownie z plagioklazów (oligoklaz-andezyn) i kwarcu. Minerały ciemne mają niewielki udział. Są reprezentowane głównie przez biotyt który zdecydowanie przeważa nad hornblendą. Opisany z Trondheim w Norwegii.

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Tonalit Skała magmowa plutoniczna. Koźmice, Polska wymiary: mm
waga: g
2001.07.08/US/013/0.00

.

Trachit - skała magmowa wulkaniczna głównego szeregu. Odpowiednik plutonicznego syenitu. Budowa porfirowa z fenokryształami głównie skaleni alkalicznych (sanidyn lub anortoklaz, rzadziej ortoklaz lub mikroklin) oraz minerałów ciemnych (akmit, arfvedsonit, augit, biotyty, diopsyd, egiryn, hipersten, hornblenda, kataforyt, riebeckit i inne) przy małym współudziale plagioklazów (oligoklaz). Tkwią one w cieście skalnym o podobnym składzie z mikrolitami lub drobnymi listewkami skaleni w charakterystyczny sposób opływającymi ziarna minerałów starszej generacjii w którym dodatkowo pospolicie występują foidy (analcym, haüyn, leucyt, nefelin, nosean, sodalit) podrzędnie apatyty, cyrkon, kalcyt, tlenki żelaza, tytanit i szkliwo (jego obecność sprawia że skała może być silnie porowata), a sporadycznie również kwarc, oliwiny i trydymit. Barwa zmienna, zależna od domieszek, zwykle szara, różowa, żółta, czerwona, rzadko brunatna. Tworzy pokrywy i kopuły lawowe, rzadziej lakkolity.

.

Troktolit (pstrągowiec)- skała magmowa plutoniczna z grupy gabroidów. Składa się głównie z plagioklazów (anortyt-labrador) i oliwinów. W podrzędnych ilościach występują  pirokseny (do 10%)  i powstałe z przekształcenia oliwinów, wtórne serpentyny (do 10%).

.

Tuf (popiół tufowy) - utwór piroklastyczny z grupy osadów piroklastycznych. Składa się w ponad 75% z przeważnie nie obtoczonego, źle wysortowanego i nie przemytego wodą materiału piroklastycznego o średniej wielkości poniżej 2 mm (głównie popiół wulkaniczny). Może również zawierać do 25% zwykłego materiału okruchowego. Prawie całkowicie spójny przy czym spoiwem może być tu przeobrażony popiół wulkaniczny, minerały ilaste, palagonit, kwarc, chalcedon, opal, substancje żelaziste i niekiedy serycyt powstały w wyniku częściowego rozkładu okruchów plagioklazów. Zdarzają się również tufy tworzące się w wyniku spieczenia jeszcze plastycznych popiołów. W tufach takich  okruchy popiołu są spłaszczone i całkowicie lub częściowo ze sobą spojone. Tylko sporadycznie mogły one przetrwać w niezmienionej postaci. W zależności od rodzaju składników piroklastycznych zawartych w tufie może on być podzielony na:
- litotuf - z przewagą okruchów zestalonej magmy,
- witrotuf - z przewagą okruchów pumeksu i szkliwa,
- krystalotuf - z przewagą okruchów kryształów
labradoru, anortoklazu, leucytu, augitu i innych minerałów.
Odmiany:
- ignimbryt (tuf spieczony). Ma postać słabo warstwowanej masy szkliwa w której tkwią kryształy plagioklazów (An35-55), kwarcu, rzadziej piroksenów, hornblendy, biotytów, magnetytu, wrzecionowate okruchy szkliwa oraz fragmenty wcześniej zakrzepłej lawy. Pozornie jednolity, tufopodobny. Powstaje w wyniku spieczenia pod wpływem wysokiej temperatury osadu materiałów piroklastycznych opadających z chmur erupcyjnych.
- tuf drobnoziarnisty (pył tufowy) - składa się głównie z okruchów o średniej wielkości poniżej 62 μm.
- tuf gruboziarnisty - składa się głównie z okruchów o średniej wielkości od 62 μm do 2 mm.
 

    

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Ignimbryt (odm. tufu) Kamcztka, Rosja
wlk. „Mutnowsij”
wymiary: mm
waga: g
2003.04.09/DEP/07
Depozyt Pana Stanisława Krupy z Warszawy

.

Venanzyt - skała magmowa wulkaniczna, foidowa z grupy kamafugitów. Zawiera flogopit, klinopirokseny, leucyt, kalsilit, melilit i oliwiny.

.

Websteryt - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się głównie z klinopiroksenu (diopsyd, diallag) i hiperstenu. w podrzędnych ilościach występuje plagioklaz i oliwin. Bardzo zwięzły. Niemal czarny niekiedy z lekkim brunatnym odcieniem.

Okaz obecnie nie prezentowany na ekspozycji.

Websteryt Skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych (częsciowo zserpentynizowany). Bystrzyca Górna, Polska wymiary: mm
waga: g
2001.08.09/US/022/0.00

.

Wehrlit - skała magmowa plutoniczna z grupy skał ultramaficznych. Składa się głównie z oliwinów i klinopiroksenów (najczęściej diallag). W podrzędnych ilościach występuje magnetyt, ortopirokseny i tytanit.

.

Wogezyt - skała magmowa żyłowa, lamprofirowa z grupy lamprofirów. Budowa hornblendy i augitu. Tkwią one w cieście skalnym złożonym z głównie ortoklazu.

.

Zlepieniec tufitowy - utwór piroklastyczny z grupy osadów piroklastyczno-epiklastycznych. Składa się w 25-75% z mniej lub bardziej zaokrąglonego materiału piroklastycznego o średniej wielkości powyżej 64 mm (mieszanina tufu oraz bomb, bloków i szlak wulkanicznych). Zawiera również 25-75% zwykłego materiału okruchowego. Prawie całkowicie spójny.

 

Jeżeli chcesz szybko przejść do nadrzędnej strony kliknij poniższy interaktywny przycisk.

 

            UWAGA!!! Na czerwono oznaczono okazy które posiadają braki w opisach. Jeżeli możecie je uzupełnić lub jeżeli wykryjecie jakieś inne nie zauważone przeze mnie błędy proszę o informację. Za wszelkie konstruktywne uwagi z góry serdecznie dziękuję.

E-MAIL

JESTEŚ    GOŚCIEM

W SUMIE OD ZAŁOŻENIA WITRYNY W 2005 ROKU ODWIEDZONO JĄ
JUŻ   RAZY